Кыргызстан менен Кытай ар тараптуу стратегиялык өнөктөштүктүн алкагында аймактык өнөктөштүктү бекемдөөгө жана эки тараптуу деңгээлде да, көп тараптуу форматтарда да кызматташуунун натыйжалуулугун жогорулатууга багытталган байланыштар системасын түзүп жатышат. Ушул өңүттөн алганда, алдыда ШКУга мүчө мамлекеттердин лидерлеринин саммити өтүп жаткан күндөрү Кытай Эл Республикасынын төрагасы Си Цзиньпиндин Бишкекке мамлекеттик сапар менен келиши маанилүү саясий окуялардын өз ара байланышы катары бааланууда. Анда эки тараптуу мамилелер Евразиянын кеңири мейкиндигин өнүктүрүүгө багытталган иштер менен өз ара шайкештирилет.
Чындыгында, бул жерде дипломатиялык деңгээлде кызматташтыктын багыттары түзүлүп, аларды өнөктөш мамлекеттер колдоп жатканы жөнүндө сөз болууда. Ошол эле учурда глобалдык өсүштүн жаңы борборлорун түзүүгө багытталган инфраструктуралык долбоорлордун конкреттүү багыттары аларды түздөн-түз ишке ашырып жаткан мамлекеттердин ортосунда иштелип чыгууда. Буга эң түшүнүктүү мисал – Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан темир жолу. Бул темир жол ШКУ мейкиндигиндеги соода жолдорун эң кыска аралык аркылуу байланыштырган тез жана ыңгайлуу логистиканын маанилүү бөлүгү болуп калат.
Эксперттердин айтымында, чоң өткөрүмдүүлүккө ээ трансконтиненталдык темир жолдун ишке кириши Борбор Азиянын геосаясий мейкиндигин өзгөртүп, Евразия континентиндеги жана анын чегинен тышкаркы көптөгөн мамлекеттердин өнүгүү логикасына таасир этет. Ошондуктан долбоорду иш жүзүндө ишке ашыруу жана аны тездетүү маселеси Садыр Жапаров менен Си Цзиньпиндин сүйлөшүүлөрүндө негизги орундардын бирин ээлейт.
Саясат таануучулар күтүлүп жаткан таасирди суусу мол дарыянын кургак жерлерге келип жетишине салыштырышат. Экономика транспорттук артериянын жардамы менен жанданып, туюк абалда турган завод-фабрикалар керектүү чийки заттарды жана технологияларды сатып алууга, ошондой эле буга чейин биз үчүн жеткиликсиз болгон сатуу рынокторуна даяр продукцияны тоскоолдуксуз жөнөтүүгө мүмкүнчүлүк алышат.
Коомдук жана саясий ишмер, тарыхчы Зайнидин Курманов "Кабар" агенттигине комментарий берип, жалпы өнүгүүнүн максаттарына кызмат кылган жаңы инфраструктуралык долбоорлор ишке ашырылып, экономикалар бири-бири менен атаандашпастан, тескерисинче, бири-бирин толуктоо аркылуу жалпы өнүгүү мейкиндигинин мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүүгө шарт түзгөн жаңы координаттар системасына өтүп жатканыбызды белгилейт.
"Бул жерде, албетте, геосаясий да, экономикалык да терең маани бар. Анткени "Бир алкак – бир жол" стратегиясын ишке ашыруунун өтө жооптуу этабы башталып жатат. Бул стратегия Кытай, Европа же Азия үчүн гана эмес, башка континенттер үчүн да маанилүү. Бул – дүйнөлүк маанидеги абдан маанилүү долбоор. Ошондуктан Си Цзиньпиндин сапары менен ШКУ саммитинин, ал эми Бишкекке 20 мамлекеттин башчысы келерин эске алганда, жалпы контексти бар. Анын негизги максаты – Кытайды курчап турган мейкиндиктеги мамлекеттер, анын ичинде Россия, Индия, Борбор Азия, Европа жана башка өлкөлөр менен болгон мамилелерди жакшыртуу жана бекемдөө.
Кыргызстан Кытайдын бүгүнкү саясатында стратегиялык өнөктөш катары өзгөчө көңүлдүн борборунда турат жана бул долбоорду ишке ашырууга чоң маани берилүүдө. Ал эми биздин өлкө үчүн, президент Садыр Жапаров айткандай, темир жол масштабы жана экономикалык кайтарымы, ошондой эле түзө турган мүмкүнчүлүктөрү жагынан экинчи Кумтөргө айланышы мүмкүн. Балким, анын таасири мындан да маанилүү болот", - деди эксперт.
Ошондой эле Курмановдун айтымында, Кыргызстан геосаясий туюктан чыгып, деңиз жана океандарга жол ачылат. Башкача айтканда, өлкө дүйнөлүк өнүгүүнүн жаңы концепциясына кошулган өтө маанилүү пунктка айланат. Биз ири өнөктөштөрдүн кызыкчылыктары кесилишкен түйүндүк чекитке, жаңы дүйнөнүн өнүгүү долбоорлору бириккен жерге айланабыз. Кыргызстан аркылуу өткөн жол Каспий деңизине чыккан ортоңку коридордун гана бир бөлүгү деп эсептөө туура эмес. Ал Россиянын жана башка мамлекеттердин транспорттук инфраструктурасы менен түз байланышта болот. Баарынан мурда, бул ШКУнун долбоору жана бул коридор анын ишин жүктөөчү уюмдагы өнөктөш мамлекеттердин кызыкчылыгында иштейт.
"Биз бир нече жылдан бери өнүгүүнүн жогорку темптерин сактап келебиз. Быйыл ички дүң продукция 11 пайыздан ашык өсүүдө. Бул абдан жакшы тенденция, бирок ал түбөлүктүү эмес. Азыр биз динамиканы жоготпошубуз керек. Ошондуктан бизди өнүктүрүүдө достук мамиледеги мамлекеттер колдоого даяр болуп турган учурда, муну сөзсүз пайдалануу зарыл. Албетте, муну жакшы мааниде, улуттук кызыкчылыктарыбызды алдыга жылдырып жана өнөктөштөр менен экономикалык интеграцияны күчөтүү аркылуу ишке ашыруу керек", – деди ал.
Саясат таануучу Шерадил Бактыгулов мамлекет башчыларынын аракеттеринин натыйжасында Кыргызстан менен Кытайдын мамилелери болуп көрбөгөндөй жогорку деңгээлге чыгарылганын белгилейт. Садыр Жапаров менен Си Цзиньпин эки тарап үчүн тең пайдалуу жана улуттук кызыкчылыктарга жооп берген прагматикалык, коңшулук мамилелерди түзүштү. Мында биргелешкен экономикалык долбоорлор жалпы өнүгүү максаттарына багытталган.
"Акыркы жылдары эки тараптуу кызматташтык жакшы натыйжаларды көрсөтүүдө. Алардын арасында экономикалык жана соода жаатындагы өнүгүүнүн кескин өсүшүн белгилөөгө болот. Кытай Кыргызстан үчүн эң ири соода өнөктөшүнө айланды. Маселен, 2025-жылы эки өлкөнүн соода жүгүртүүсү 27,2 млрд долларга жетип, мурунку жылга салыштырмалуу 19,8 пайызга өстү. Кытай менен Кыргызстан алдыдагы төрт жылдын ичинде соода жүгүртүүнү 45 млрд долларга жеткирүүнү максат кылууда. Бул максат амбициялуу болгону менен, ага жетүүгө болот", – деди Бактыгулов.
Эксперттин айтымында, бул сандардын артында өлкөнүн бюджетине түшө турган каражаттар турат. Алардын эсебинен айлык акыларды, пенсияларды, жөлөкпулдарды төлөөгө, ошондой эле мектептерди, ооруканаларды, ички жолдорду жана башка объектилерди курууга каражат бөлүнөт.
"Эки тарап тең өздөрүнүн негизги кызыкчылыктарына тиешелүү маселелер боюнча бири-бирин бекем колдойт. Маселен, Кыргызстан “бирдиктүү Кытай” принцибин бекем колдойт, ал эми Кытай Кыргызстандын аймактык бүтүндүгүн жана улуттук эгемендигин колдойт. Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан темир жолун куруу боюнча негизги долбоор тез илгерилеп жатат. Кытайдын колдоосу менен жүргүзүлүп жаткан ирригациялык системаны жаңылоо иштери миллиондогон кыргызстандыктардын суу менен камсыз болуусуна байланышкан көйгөйлөрдү чечүүгө багытталган.
Ошондой эле Кыргызстан менен Кытайдын кызматташтыгы салттуу соода-экономикалык байланыштардан жаңы тармактарга, анын ичинде кайра жаралуучу энергетикага, жасалма интеллектке жана санариптик экономикага чейин кеңейгенин белгилөө керек. Ири масштабдагы унаа жолдорун куруудан тартып, таштандыларды энергияга айландыруу боюнча чакан долбоорлорго чейин кызматташтык камтылууда. Мындай кызматташтык барган сайын күч алып, Кыргызстандын жана жалпы Борбор Азия аймагынын узак мөөнөттүү туруктуу өнүгүүсүн камсыз кылууга өбөлгө түзүүдө", – деди Шерадил Бактыгулов.
Мындан тышкары, саясат таануучу Кытай өзүнүн технологиялары менен бөлүшүп жаткандыгына көңүл бурду. Кытай Кыргызстанда биринчи ири күн электр станциясын Кемин шаарында куруп, ишке киргизген. Ал 30 миң үй-бүлөнү электр энергиясы менен камсыз кылат.
Ошондой эле Бишкекте таштанды кайра иштетүүчү завод таштандылардан электр энергиясын өндүрөт. Технологиялык жактан алганда, бул жылуулук электр станциясы болуп саналат, бирок анда көмүр же газ эмес, таштанды полигонуна чыгарылган калдыктар өрттөлөт.
"Демек, энергетика тармагындагы кызматташтыктын келечеги кең. Бул кайра жаралуучу энергия булактарын өнүктүрүүгө же ГЭСтерге инвестиция салууга гана тиешелүү эмес. Жакында эле Кыргызстанга күйүүчү-майлоочу материалдарды жеткирүү боюнча келишимге кол коюлуп, ошондой эле Кытай менен мунай иштетүүчү ишканаларды куруу, мунайды чалгындоо жана өндүрүү боюнча макулдашууларга жетишилди.
Жаңы технологиялар өлкөнүн экономикасынын моделин өзгөртүүдө. Кайра экспортко негизделген моделден өндүрүшкө багытталган моделге өтүү жүрүп жатат. Бул Кыргызстанда кошумча наркы жогору болгон өндүрүштөр түзүлүп жатканын билдирет. Жөнөкөй сөз менен айтканда, өлкө көбүрөк киреше табат.
Дагы бир маанилүү жагдай – чек арадагы өткөрүү пункттарын биргелешип башкаруу боюнча жетишилген макулдашуулар. Биз көрүп тургандай, мындай пункттардын саны көбөйүүдө. Бул “бирдиктүү терезе” системасын киргизүүнү билдирет. Ага ылайык, Кыргызстандын жана Кытайдын чек ара жана бажы кызматтары бир имаратта жайгашып, жүктөрдүн чек арадан өтүшүн бир убакта көзөмөлдөйт. Бул товарларды өткөрүү процессин тездетип, сооданын көлөмүнө оң таасирин тийгизет.
Акырында биздин жарандар өздөрүнө керектүү товарларды кыска мөөнөттө алышат, бизнес кошумча киреше табат, ал эми мамлекет "кара" жана "боз" импорттун көлөмүн кыскартуунун эсебинен кошумча киреше алат", – деди эксперт.
Саясат таануучулардын айтымында, Кыргызстан Евразия континентинин чордонундагы негизги логистикалык хабга айланып баратат. Бул достук мамиледеги өлкөлөр менен жүргүзүлүп жаткан дипломатиялык иштин, ШКУ форматындагы принципиалдуу жаңы мамилелердин өнүгүшүнүн жана жакынкы өнөктөштөр менен байланыштардын бекемделишинин натыйжасы.
Ошондуктан Си Цзиньпиндин Бишкекке мамлекеттик сапары жана анын Садыр Жапаров менен сүйлөшүүлөрүнүн жыйынтыктары жакынкы жылдарга эки тараптуу мамилелер үчүн гана эмес, Шанхай кызматташтык уюмуна мүчө өнөктөш мамлекеттер үчүн да маанилүү багыттарды аныктайт.
