Борбор Азия бүгүн дүйнөлүк демилгелер менен аймактык кызыкчылыктар айкалышкан маанилүү мейкиндикке айланууда. Эксперттердин пикиринде, "Борбор Азия +" форматынын алкагында жана эки тараптуу кызматташтыкта жаңы Евразияны өнүктүрүүгө багытталган долбоорлор өнөктөш өлкөлөрдүн улуттук кызыкчылыктары менен айкалышууда. Мындай кызматташтыктын натыйжалуу моделдерин издөө мамлекеттер ортосундагы ишенимдүү өз ара аракеттенүүнүн негизин түзөт.
Кыргызстан менен Азербайжан бул багытта алдыга жылып, союздаштык мамилелердин деңгээлине жетти. Мамлекеттик сапар менен Чолпон-Ата шаарында болгон Азербайжандын президенти Илхам Алиев Кыргызстандын президенти Садыр Жапаров менен сүйлөшүүлөрдүн жыйынтыгында бул өз ара аракеттенүүнүн эң жогорку деңгээли экенин белгилеп: "Бул биздин мамилелерибиздин мүнөзүн да, рухун да чагылдырат", – деп билдирди.
Кавказ өлкөсүнүн лидери Кыргызстандын кандай өзгөрүп жаткандыгына өзгөчө көңүл буруп, Ысык-Көл бермети аппак карлуу чокулары бар тоолор менен курчалган чыныгы берметке айланып жатканын белгиледи. Жогорку деңгээлде жана эң жогорку макамдагы мамлекеттик сапардын бардык атрибуттары менен тосуп алынган Илхам Алиев республиканын өзгөрүшүнө жана жаратылышынын кооздугуна суктанганын айтты. Ушундай уникалдуу жаратылыш аймагына президенттердин катышуусунда пайдаланууга берилген беш жылдыздуу "Баку" мейманканасы да шайкеш келип турат. Бул Кыргызстандын туризм тармагын өнүктүрүүгө багытталган Азербайжандын олуттуу инвестициясы болуп саналат. Ошол эле учурда эки өлкө транспорт, логистика, энергетика жана өнөр жай сыяктуу маанилүү тармактардагы дагы бир катар ири долбоорлорду талкуулап жатат.
Сүйлөшүүлөрдүн жүрүшүндө Азербайжан-Кыргыз өнүктүрүү фондунун көлөмүн 200 млн долларга чейин көбөйтүү чечими кабыл алынды. Бул бир катар багыттарды каржылоого, жаңы ишканаларды түзүүгө жана жумуш орундарын ачууга мүмкүнчүлүк берет. Өлкөлөрдүн ортосундагы өз ара кызыкчылыктардын чөйрөсү кеңейип, саясий кызматташтыктын болуп көрбөгөндөй жогорку деңгээли бардык багыттар боюнча байланыштарды кеңейтүүгө шарт түзүүдө.
Садыр Жапаров Кыргызстан менен Азербайжан тарыхый тамырлары жана руханий жакындыгы бириктирген ишенимдүү досторго айланганын белгиледи.
"Биз достуктун жана өз ара урматтоонун бекем пайдубалына негизделген эки тараптуу кызматташтыкты өнүктүрүүнүн жаңы этабына кадам таштап жатабыз. Кыргызстан менен Азербайжандын ортосунда стратегиялык өнөктөштүктүн өнүгүшүнө тоскоол боло турган чечилбеген маселелер жок. Тескерисинче, алдыга ишенимдүү жылууга мүмкүндүк берген толук ишеним жана ачыктык атмосферасы түзүлдү", – деп белгиледи Садыр Жапаров.
Кыргызстандын Азербайжандагы мурдагы элчиси Кайрат Осмоналиев энергетика секторундагы кызматташтыктын багытында маанилүү өзгөрүүлөр бар экенин белгиледи. Мунай өнүмдөрүн жеткирүү секторундагы өз ара түшүнүшүү жөнүндө меморандум – бул алдыга карай олуттуу жылыш.
"Азыр логистикалык тоскоолдуктардан качууга мүмкүндүк берүүчү механизмдер бар. Кошуналар менен кызматташууда биз күйүүчү майды темир жол менен, андан кийин автоцистерналарга кайра жүктөө менен ташуудагы олуттуу чыгымдардан качууга мүмкүндүк берген жөнөкөй механизмди толук иштеп чыгышыбыз мүмкүн. Айталы, биз мунайды Азербайжандан сатып алабыз, бирок өзүбүзгө керектүү көлөмдү кошуна Казакстандан алабыз. Ошол эле учурда кошуналарыбыз биз сатып алган күйүүчү-майлоочу материалды Каспийден алышат, бул Астана үчүн да Европага андан ары ташуу үчүн ыңгайлуу. Мындай аймактык кооперация жана өз ара аракеттенүү, өз ара түшүнүшүүгө жана ишенимге негизделген механизмдер толук иштей алат, бул бүтүндөй аймактын тилектештиги жана энергетикалык туруктуулугу маселеси болуп саналат", – деди Кайрат Осмоналиев.
КР президентине караштуу Стратегиялык демилгелер улуттук институтунун директорунун орун басары Тимур Абылаев "Кабар" маалымат агенттигине берген маегинде Кыргызстан менен Азербайжандын ортосунда кол коюлган союздаштык мамилелер жөнүндө келишимдин стратегиялык мааниси тууралуу айтып берди.
"Эл аралык сооданын жана аймактык интеграциянын жаңы архитектурасы калыптанып жаткан азыркы шарттарда Борбор Азия менен Түштүк Кавказдын ортосундагы транспорттук байланышты өнүктүрүү өзгөчө мааниге ээ болууда. Бул контекстте Азербайжан Кыргызстан үчүн маанилүү саясий өнөктөш гана эмес, ошондой эле Транскаспий эл аралык транспорттук маршруту (Орто коридор) аркылуу Европа жана Жакынкы Чыгыш базарларына чыгууну камсыз кылган негизги логистикалык түйүн катары чыгат. Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан темир жолу долбоорун ишке ашыруу кыргыз-азербайжан кызматташтыгынын стратегиялык маанисин олуттуу түрдө жогорулатат, анткени улуттук транспорттук системаны жеткирүүлөрдүн эл аралык чынжырчаларына интеграциялоо үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөрдү түзөт. Буга байланыштуу биргелешкен транспорттук-логистикалык инфраструктураны өнүктүрүү, жүк ташууларды санариптештирүү, бирдиктүү электрондук-транспорттук документтерди киргизүү, бажы процедураларын шайкеш келтирүү жана туруктуу мультимодалдык маршруттарды калыптандыруу актуалдуу болуп калууда", – деди Тимур Абылаев.
Глобалдык өзгөрүүлөрдүн шартында өнөктөштөр менен өз ара урматтоого жана колдоого негизделген бекем байланыштарга ээ болуу маанилүү. Бул жагынан алганда союздаштык – бул өнөктөштүккө же кызматташтыкка караганда кыйла маанилүү, кыйла өнүккөн форма. Бул биринчи орунда пайда эмес, узак мөөнөттүү жана ишенимдүү байланыштарды куруу турган, кошунасы кошунасын колдой алган жана алар бирге барган сайын күчтүүрөөк болгон кырдаал.
Стратегиялык демилгелер улуттук институтунун жетекчисинин орун басары өнүгүүдө кошумча түрткү ала турган бир катар багыттарды бөлүп көрсөттү.
"Союздаштык келишимге кол коюу да инвестициялык кызматташтыкты кеңейтүү үчүн маанилүү түрткү болушу мүмкүн. Кызматташуунун салттуу багыттары менен катар өнөр жайда, транспорттук-логистикалык инфраструктурада, айыл чарба продукциясын кайра иштетүүдө, индустриалдык парктарды курууда жана туристтик тармакты өнүктүрүүдө биргелешкен долбоорлорду ишке ашыруу үчүн өбөлгөлөр пайда болууда.
Ошону менен бирге союздаштык форматка өтүү кызматташтыкка практикалык багыт берүүгө жөндөмдүү жаңы биргелешкен демилгелерди сунуштоо үчүн жагымдуу шарттарды түзөт. Алардын ичинен Азербайжан-Кыргыз инвестициялык өнүктүрүү фондун түзүү, Санариптик трансформациялоо жана бюрократиядан арылтуу биргелешкен борборун калыптандыруу, жасалма интеллект жана мамлекеттик технологиялар чөйрөсүндө кызматташуу платформасын ишке киргизүү, Орто коридордун алкагында биргелешкен логистикалык долбоорлорду өнүктүрүү көңүл бурууга татыктуу.
Ошентип, Кыргызстан менен Азербайжандын ортосунда Союздаштык мамилелер жөнүндө келишимге күтүлүп жаткан кол коюу эки тараптуу кызматташтыкты андан ары өнүктүрүү үчүн гана эмес, Борбор Азия жана Түштүк Кавказ мейкиндигинде аймактык интеграцияны чыңдоо үчүн да стратегичтик мааниге ээ", – деп жыйынтыктады Тимур Абылаев.
Чолпон-Атадагы жогорку деңгээлдеги сүйлөшүүлөрдүн дагы бир маанилүү жыйынтыгы Кыргызстандагы чакан жана орто ГЭСтердин курулушуна Азербайжан тараптан инвестиция тартуу боюнча макулдашуулар болду. Энергетика – бул аймактык өнүгүү жана БАнын достук мамлекеттер менен байланыштарын чыңдоо үчүн маанилүү болгон биргелешкен күч-аракеттерди жумшоонун дагы бир чекити.
