Алтын өлкөнү валюталык киреше, жумуш орундары жана салыктык түшүүлөр менен камсыздап, дагы эле Кыргызстандын негизги экспорттук товарларынын бири бойдон калууда. Бирок мындай өнүгүү модели канчалык туруктуу жана экономиканын башка тармактары үчүн кандай келечекти ачат? Бул жана башка суроолорго саясат таануучу Тимур Саралаев "Кабар" маалымат агенттигине берген маегинде жооп берди.
— Тимур Өмүрбекович, эмне үчүн алтын Кыргызстандын башкы экспорттук товарларынын бири болуп саналат?
— Себеби, тоо-кен тармагы өлкө экономикасынын негизги кыймылдаткычтарынын бири. Бул буга чейин калыптанган жана туруктуу иштеп жаткан сектор, ал салыктар, экспорттук кирешелер жана валюталык түшүүлөр аркылуу мамлекетке реалдуу киреше алып келет.
Ошол эле учурда сөз алтындын өзү жөнүндө гана эмес. Кыргызстанда иштеген жылдар ичинде кесипкөй кадрлар, өндүрүштүк инфраструктура калыптанып, татаал, бийик тоолуу кендерди казуу боюнча тажрыйба топтолду. Мунун баары тармакты атаандаштыкка жөндөмдүү жана туруктуу кылат.
— Экспорттун бир гана ресурска көз каранды болушу канчалык кооптуу?
— Бул маселени өтө эле трагедияга айлантуунун кереги жок. Көйгөй өлкөнүн алтынга таянганында эмес, андан түшкөн кирешелер экономиканын башка тармактарын өнүктүрүү үчүн канчалык натыйжалуу пайдаланылып жаткандыгында.
Дүйнөнүн көптөгөн өлкөлөрүндө сырьелук сектор ондогон жылдар бою экономикада башкы ролду ойноп келген, бул жагынан алганда Кыргызстан да четте калган эмес. Эгерде өлкөдө параллелдүү түрдө инфраструктура, энергетика, өнөр жай жана адамдык капитал өнүгүп турса, алтын өлкөнүн артыкчылыгы бойдон кала берет.
— Алтындын дүйнөлүк баасынын өзгөрүшү экономикага кандай таасир этет?
— Алтындын дүйнөлүк баасы Кыргызстандын экономикалык абалына түздөн-түз таасирин тийгизет. Баанын өсүшү экспорттук пайданы жана бюджеттин кирешесин көбөйтөт, ал эми баанын төмөндөшү макроэкономикалык туруктуулук үчүн кошумча тобокелдиктерди жаратат.
Ошол эле маалда, алтын дүйнөлүк экономикадагы эң туруктуу активдердин бири болуп саналат, бул глобалдык туруксуздук шарттарында да аталган тармактын маанилүүлүгүн колдоп турат.
— Кайсы тармактар алтынга болгон көз карандылыкты азайта алат?
— Кыргызстандын экономиканы ар тараптуу өнүктүрүүсү үчүн потенциалы бар. Келечектүү багыттардын арасында — айыл чарба азыктарын кайра иштетүү, туризм, транспорттук-логистикалык чөйрө жана санариптик технологиялар бар.
Бирок, жер казынасын пайдалануудан баш тартуу эмес, тескерисинче анын курамын кеңейтүү маанилүүрөк милдет болуп саналат. Өлкөдө алтындан сырткары жез, уран, вольфрам, күмүш, сейрек кездешүүчү металлдар жана литийдин кору бар. Аларды өлкө ичинде өздөштүрүү жана кайра иштетүү экспорттук мүмкүнчүлүктөрдү кыйла кеңейте алат.
Кыргызстан акыркы жылдары тоо-кен тармагында олуттуу тажрыйба топтоду жана эми компетенциялардын экспортун өнүктүрө алат: адистерди даярдап, жер казынасын пайдалануу чөйрөсүндөгү эл аралык долбоорлорго катыша алат.
— Алтын казуу тармагынын келечеги кандай?
— Жакынкы 5-10 жылда алтын казуу Кыргызстандын экономикасында негизги ролду сактап калат. Өлкөдө жаңы кендерди өздөштүрүү жана геологиялык чалгындоо иштерин өнүктүрүү уланууда, бул тармактын андан ары өсүшүнө өбөлгө түзөт.
Тоо-кен ишинин күчтүү мектебинин жана квалификациялуу адистердин болушу бул секторду өнүктүрүү үчүн бекем негиз түзөт. Келечекте, эгер өлкөнүн ресурсдук потенциалы натыйжалуу пайдаланылса, алтын экспорттук түшүүлөрдү жана жумуш орундарын камсыз кылуу менен экономиканын тирөөчтөрүнүн бири болуп кала берет.
