Михаил Швыдкой – көп жылдардан бери Россиянын маданий жана коомдук турмушунун борборунда болуп, эл аралык гуманитардык кызматташтыкты өнүктүрүүгө жигердүү катышып келе жаткан инсан. Россиянын президентинин эл аралык маданий кызматташтык боюнча атайын өкүлү Кыргызстанга болгон кезектеги сапарында "Кабар" агенттигине маек куруп, чыгармалары ар кайсы өлкөлөрдүн жана муундардын адамдарын бириктирип келе жаткан улуу кыргыз жазуучусу Чыңгыз Айтматовдун ааламдык мурасына өз баасын берип, ички толгонуулары менен бөлүштү.
— Адаттагыдай эле, "Кабар" маалымат агенттиги жашообуздагы кызыктуу окуялар тууралуу айтып берет. Ошондой окуялардын бири – ар бириңиздер маектешүүнү каалаган, бирок ар кандай себептерден улам мүмкүнчүлүк болбой келген инсандын Кыргызстанга кезектеги келиши. Ошондуктан "Кабар" агенттиги бул түйшүктүү, бирок абдан жагымдуу миссияны өзүнө алууну туура көрдү.
— Кутман күн! Мен абдан толкунданып турам. Кыргызстанга келгенде көчөлөрдөн сүйлөшкүсү келген адамдарды абдан көп көрөм, андыктан сиздер мен үчүн абдан маанилүү миссияны аткарып жатасыздар. Мен ушул жол менен абдан кадырлуу болгон жердештерим менен баарлаша алам. Үйгө ар бир келген сайын өлкөнүн кантип өнүгүп жана өзгөрүп жатканын түшүнүүгө аракет кылам. Кантсе да мен бул жерде 1948-жылы туулгам, ошондон бери бир топ убакыт өттү.
— Михаил Ефимович, менин билишимче, сиз Бишкекте КМШга мүчө мамлекеттердин чыгармачыл жана илимий интеллигенциясынын XIX форумуна катышуу үчүн келдиңиз. Жана бүгүн менин белгилүү мекендешим – жазуучу Чыңгыз Айтматов дүйнөдөн кайткан күн болуп калды. Айтыңызчы, бул анын өз чыгармачылыгы менен заманбап маданиятка кошкон салымын дагы бир жолу эске алууга себеп эмеспи?
— Билесизби, Чыңгыз Төрөкулович ар дайым биздин эсибизде. Менимче, Кыргызстанда жана Россияда эле эмес, бүткүл постсоветтик мейкиндикте, жакынкы чет өлкөлөрдө жана, балким бүткүл дүйнөдө залкар жазуучу эч качан унутулган жок.
Кечээ эле биз анын чыгармачылыгына арналган атайын сессияда бул тууралуу сүйлөштүк. Ага Казакстан, Өзбекстан, Россиянын жана Кыргызстандын өкүлдөрү катышты. Мен өзгөчө анын карындашы Роза Айтматованы көргөнүмө абдан кубандым, ага болгон сый-урматым жана таазимим чексиз.
Ал Айтматовдор үй-бүлөсүнүн тарыхынан көп нерсени ачып берип, 1937-жылы репрессияга кабылып, курман болгон атасынын сөөгү табылган жерди көрсөттү.
Бул күн өзгөчө маанилүү болду, анткени биз Чыңгыз Төрөкуловичти чыгармачылыгы бүгүнкү күндө да тирүү жана зарыл экени жөнүндө кайрадан сүйлөштүк. Бул – үстүнөн ой жүгүрткүң, кайрадан толкундагың жана өзүң үчүн жаңыдан ачкың келген мурас.
Мага Чыңгыз Төрөкулович бардык замандын жазуучусу болгондой сезилет. Ал кыргыз жерин даңазалап гана койбостон, бүткүл адамзаттын тагдыры жөнүндө өзгөчө кеңири ой жүгүрткөн. "Кылым карытар бир күн" романынын башкы каарманы улуту боюнча казак болгону бекеринен эмес. Айтматов үчүн мунун принципиалдуу мааниси болгон эмес, анткени ал конкреттүү бир адамдын тагдыры аркылуу жалпы адам баласынын тагдырын түшүнүүгө умтулган.
Жана, албетте, өз чыгармаларында ал абдан маанилүү нерселерге үйрөткөн. Залкар жазуучу жакшылык менен жамандык, моралдык тандоо жана адамдын жоопкерчилиги жөнүндө айтып бере алчу. Бирок акыркы чечимди дайыма окурмандын өзүнө калтырган. Ал адабияттын милдети – дүйнөнүн татаалдыгын көрсөтүү, жашоонун карама-каршылыктарын ачуу экенин эң сонун түшүнгөн. Ал эми адам кайсы жол менен кетет, кандай чечимдерди кабыл алат жана кандай тандоо жасайт – бул анын өзүнүн жоопкерчилиги.
Бир нече күндөн кийин юбилейлик 40-Ысык-Көл форуму башталат. Бул дагы Айтматовдун мурасынын бир бөлүгү. Менин билишимче, анын ачылышына Садыр Жапаров катышат.
Чыңгыз Төрөкулович 1986-жылы форумду түзүүдө абдан маанилүү идеяга таянган: биз жашап жаткан дүйнөнү түшүнүү үчүн диалогго замандын эң компетенттүү, эң терең жана олуттуу ойчулдарын тартуу зарыл.
Форум иштеп жаткан жылдар ичинде дүйнөлүк интеллектуалдык элитанын көрүнүктүү өкүлдөрү Ысык-Көлдө болушту. Алардын айрымдарын, мисалы, Артур Миллерди жеке таанычумун. Башкаларын – Элвин Тоффлер жана Хайди Тоффлер сыяктууларды – биринчи кезекте китептери жана идеялары аркылуу билчүмүн.
Алар биринчи катардагы ойчулдар, 1980-жылдардын экинчи жарымында жана 1990-жылдары дүйнөдө болуп жаткан өзгөрүүлөрдүн терең процесстерин Чыңгыз Төрөкулович менен бирге түшүнүүгө аракет кылган адамдар эле. Ал үчүн Ысык-Көл форуму жөн гана коомдук долбоор эмес болчу. Бул анын эң кымбат эмгектеринин бири, маданияттардын, элдердин жана идеялардын диалогуна болгон умтулуусунун ишке ашуусу эле.
Ошондуктан бүгүн бул форумдун кайра жаралып, жашап жатканы өзгөчө маанилүү, ал кезинде Чыңгыз Айтматов негиздеген келечек жөнүндөгү ачык баарлашуу рухун сактап келет.
— Сиз Чыңгыз Төрөкуловичтин чыгармачылыгы менен тааныш болгондордун көбү аны болуп жаткан окуялардын кандайдыр бир ченеми катары кабыл алышарын айтып жатасыз, анткени ал окуялар жазуучунун чыгармалары менен үндөшүп турат. Айтыңызчы, сиздин оюңузча, Чыңгыз Төрөкулович ошол кезде эле болуп жаткан бардык окуяларды келечекте түшүнүүнүн пайдубалын кантип түптөй алган?
— Билесизби, бир жолу Казандан Москвага учканда учакта ал менен кенен-кесири сүйлөшүүгө мүмкүнчүлүк болгон. Түнкү маек өзгөчө ачык айрымдуулукту шарттайт. Чыңгыз Төрөкулович улуу армян акыны, философ Григор Нарекацини абдан жакшы көрчү. Анын "Кылым карытар бир күн" романындагы эпиграф Нарекацинин "Кайгылуу ырлар китебинен" алынганы бекеринен эмес: "Жана бул китеп – менин денемдин ордуна, жана бул сөз – менин жанымдын ордуна…". Жана дагы бир сап бар эле, мааниси: эгер Жараткан Акырет сотуна чакырса, баш тартпоо керек, анткени бул дагы Кудай менен жолугушуу.
Чыңгыз Төрөкулович үчүн адамды Кудай менен жолугушуу күтүп турганын – ал жолугушуу ырайымдуу гана эмес, катаал да болорун аңдап билүү бул дүйнөлүк жашоодо: ар бир кадамда, өзүнө жана айланасындагыларга болгон мамиледе чоң жоопкерчиликти талап кылган. Менимче, анын китептерине салынган адам болмушунун ушундай терең аңдалышы аларды түбөлүктүү кылат. Ал биздин асман менен тынымсыз диалог жүргүзүп жатканыбызды эң сонун түшүнгөн. Бул билим бизге ар бирибиз көтөрүүгө милдеттүү болгон оор, бирок маанилүү жүктү жүктөйт.
Ал келечекке өткөн чактын бүткүл жүгүн – анын көйгөйлөрүн, каталарын жана жетишкендиктерин алып бара жатканыбызды сезчү. Өткөн чактан келечекке болгон бул өтүү ал үчүн өзгөчө маанилүү көрүнчү. Менимче, дал ушул себептен анын ойлору дайыма адам болмушунун эң башкы суроолоруна багытталган. "Кылым карытар бир күн" романынын башталышын эстейли, анда түлкү темир жолдун боюнда чуркап баратат. Образдын кубаттуулугу жана ойдун тереңдиги боюнча бул саптар Толстойдун прозасы менен тең тайлашат. Лев Толстойдо өз жолун издеген жалгыз карышкырдын белгилүү сүрөттөлүшү бар; анда да адамдын жаратылыш жана космос менен болгон байланышын ушундай эле терең сезүү бар болчу. Ал моралдык мыйзамды бузуу менен адам ошол эле учурда Кудайдын мыйзамын да, жаратылыштын гармониясын да бузарын түшүнгөн.
Мага бул суроолордун баары түбөлүктүү суроолордун катарына кирет окшойт. Иммануил Канттын "биздин үстүбүздөгү жылдыздуу асман жана ичибиздеги моралдык мыйзам" жөнүндөгү сөздөрү эске түшөт. Бул суроолор адамзатты дайыма толкунтат. Дал ушул себептен Чыңгыз Айтматовдун китептери бүгүн да актуалдуу бойдон калууда. Алар убакыт өткөн сайын эскирбеген адабиятка таандык.
Биз классика жөнүндө сүйлөгөндө, өз доорунан узак жашап, ар бир жаңы муунга кайрыла алган чыгармаларды түшүнөбүз. Айтматов – жөн гана таанылган классик эмес, ал дүйнөлүк адабияттын классиги. Кыргыз маданияты үчүн мунун мааниси зор.
Анын чыгармаларында адамдын жаратылыш менен болгон ажырагыс байланышы өзгөчө сезилет. Тоолор, талаалар, көлдөр жөн гана чыгарманын фону эмес, адамдын руханий дүйнөсүнүн бир бөлүгү болуп калат. Тоолор менен адам жанынын бул айкалышы, адамдын курчап турган дүйнө менен туруктуу диалогу, жаратылыш алдындагы жоопкерчиликти сезүү – анын чыгармачылыгынын эң маанилүү темаларынын бири. Адам жаратылыштын гармониясын бузбоого тийиш, бирок, тилекке каршы, муну дайыма жасап келет.
Кыргыздардын улуттук аң-сезими көп жагынан ушул өзгөчө дүйнөнү сезүү менен байланышкан. Албетте, Кыргызстан жөнүндө сөз кылганда Ысык-Көлдү эске албай коюу мүмкүн эмес. Бул жерге адамдар сулуулук үчүн гана эмес, ички тазаруу үчүн да келишет. Бирок дал ушул тоолордун арасындагы жашоо адамдын мүнөзүн, анын эркиндик, намыс жана жоопкерчилик жөнүндөгү түшүнүктөрүн калыптандырат. Айтматов улуттук мүнөздүн бул өзгөчөлүгүн эң сонун түшүнгөн жана аны өзгөчө көркөмдөө менен жеткире алган.
Анын чыгармалары кайсы тилде – кыргызча же орусча жазылганы маанилүү эмес. Өмүрүнүн акыркы жылдарында Айтматов кыргыз жана орус тилдери ал үчүн бир куштун эки канаты экенин бир нече жолу айткан. Асманга көтөрүлүү үчүн кушка эки канат тең керек. Ал эки тилге тең бирдей аяр мамиле жасап, алар менен эркин иштеген жана көбүнчө өз чыгармаларын кыргызчадан орусчага, орусчадан кыргызчага өзү которгон.
Анын сөзгө болгон мамилеси өзгөчө суктандырат. Мен анын кол жазмаларынын чиймелери менен таанышууга мүмкүнчүлүк алгам, анда анын ар бир тексттин үстүндө канчалык талапчылдык жана кунт коюу менен иштегенин көрүүгө болот. Бул биринчи табылган чечимге эч качан канааттанбаган чыныгы чебердин эмгеги болчу.
Кезинде балалык чагымда мага улуу жазуучулар өз чыгармаларын жеңил жана дээрлик эч кандай күч жумшабай эле жаратышкандай сезилчү. Мисалы, Пушкин жөнүндө ушундай ойлочумун. Бирок анын кол жазмаларына көз салсак, чексиз түзөтүүлөрдү, так сөздү издөөнү, сап жана уйкаштык үстүндөгү туруктуу эмгекти көрүүгө болот. Чыңгыз Төрөкулович да дал ушундай иштеген. Анын прозасынын сырткы жеңилдигинин артында чоң эмгек, өзүнө болгон жогорку талап жана сөзгө болгон терең урмат-сый турган.
— Сиз Чыңгыз Төрөкулович менен сүйлөшкөнүңүздө, анын дүйнөгө бир аз башкача карай тургандай сезим болду беле?
— Ооба, албетте, ал даанышман инсан болчу, бул апыртуу эмес. Ошол эле учурда жеке баарлашууда ал таптакыр башкача таасир калтырчу: кээде мага ал бир аз тартынчаак адамдай сезилчү. Ал өзүнүн ички дүйнөсүнө абдан аяр мамиле жасачу, ар бир жолуккан адамга жанын ача бергендерден эмес эле.
Бирок даанышмандык бардык нерседе – сөздөрдү тандаганында, сүйлөмдөрдү курганында, ой жүгүрткөнүндө көрүнүп турчу. Ал эч качан шашылыш бүтүм чыгарган эмес. Биздин замандаштардын көбүнөн – бир гана журналисттерден эмес, кээде адабиятчылардан да айырмаланып, ал пикирин билдирүүгө шашылчу эмес. Анын ар бир ою терең ойлонулгандыктан, өзгөчө салмакка, түз маанисинде алтындын баасына тең эле.
Ар бир чыныгы даанышман сыяктуу эле, ал жашоого көбүбүзгө караганда башкача карачу. Ал аны бир эле учурда бир нече ченемде көрүп, окуяларды ар кандай убакыттын жана муундардын келечегинде кабыл алчу. Ага адам болмушун түшүнүүнүн кадимки адам жарым-жартылай гана аңдап биле алган тереңдиги жеткиликтүү эле.
Ал дүйнөнүн татаалдыгын, адам табиятынын карама-каршылыктарын, өткөндүн, азыркынын жана келечектин чырмалышканын терең сезген. Турмуштун татаалдыгын дал мына ушундай түшүнүү, аны бардык толуктугу жана татаалдыгы менен жеткирүүдөгү анын сейрек кездешүүчү белеги анын чыгармачылык мурасын бүгүнкү күндө биз үчүн ушунчалык маанилүү жана зарыл кылып турат.
— Эгерде анын алгачкы чыгармаларынан тартып, чыгармачылыгынын соңку жылдарында жазгандарын хронологиялык тартипте карасак, ал кантип өзгөрдү?
— Билесизби, ал "Жамийла" повестин жазганда, менимче, бул 1958-жыл болчу, ал эми 1959-жылы эле ал француз тилине которулган. Французча басылышынын баш сөзүндө бул, балким, дүйнөлүк адабияттагы сүйүү жөнүндөгү эң сонун китеп экени айтылган. Жана бул баада терең чындык бар.
Айтматов аялдын мүнөзүн таң каларлыктай кылдат сезген жана сүйүүнү өзгөчө курч кабыл алган адам болгон. Менимче, бул сапат анын чыгармачылыгында эң акыркы чыгармаларына чейин сакталды. Сүйүү ал үчүн эч качан эркек менен аялдын ортосундагы жөн гана сезим болгон эмес. Ал аны адам болмушунун башкы күчтөрүнүн бири, кубанычтын, кайгынын, курмандыктын жана руханий өсүштүн булагы катары кабыл алган.
Алгачкы чыгармаларында анын каармандары Жамийланын өзүндөй назик жана жаш келишет. Бирок убакыттын өтүшү менен анын китептеринде башка аялдар – тагдырдын сыноолорунан өткөн, токтолуп калган аялдар пайда болот. "Саманчынын жолу" же "Кылым карытар бир күн" чыгармаларынын каармандары ушундай. Айтматов энелик сүйүү эмне экенин, балдарынан, күйөөсүнөн, жакын адамдарынан айрылуу эмне экенин, эч кандай сөз менен ченеп болбой турган адам кайгысы эмне экенин терең түшүнгөн.
Хемингуэйге таандык делген бир сөздү билем: сүйүү бул трагедия экенин түшүнбөгөн адам эч качан чындап сүйгөн эмес. Мунун өз чындыгы бар. Сүйүү – бул адамдын бүткүл руханий күчүнүн туруктуу чыңалуусу, өзүн башка бирөөгө калдыксыз берүүгө даярдыгы жана Айтматов муну өзгөчө курч сезген.
Дал ушул себептен "Саманчынын жолу" – адамды ыйлата турган китеп. Бирок аны, мисалы, "Кызыл жоолук жалжалым" повести менен салыштырсак, сүйүүнүн өзүн түшүнүү кантип өзгөрүп жана татаалдашып жатканын көрүүгө болот. Сүйүү адам жашоосунун башкы кыймылдаткыч күчү бойдон калууда, бирок тереңирек, трагедиялуурак, мазмундуурак болуп калат. Бул жөн гана бир адамдын экинчи адам менен сүйлөшүүсү эмес. Бул адамдын дүйнө менен, тагдыр менен, бүткүл аалам менен сүйлөшүүсү.
Бул мааниде "Кылым карытар бир күн" чыгармасындагы эненин өзүнүн маңкурт уулу – эс-тутумун жоготкон, туугандык сезимин, кан сезимин, адамдарды бири-бири менен жана алардын өткөн чагы менен байланыштырган ички байланышты жоготкон адам менен жолугушкан көрүнүшү өзгөчө улуу. Бул жөн гана үй-бүлөлүк трагедия эмес. Бул өзүн жоготкон адамдын философиялык трагедиясы.
Мага жашоо тажрыйбасы менен бирге Айтматовдун дүйнө таанымы да татаалдашкандай сезилет. Анын алгачкы чыгармаларында таң каларлык поэтикалык жеңилдик, жаштыктын канат кагуусу жашачу. Бул жеңилдик эч качан толугу менен жоголгон эмес, бирок убакыт өткөн сайын ал башка салмакка ээ болду. Ал жашаган өмүрдүн тажрыйбасына, адамдын кайгысын билүүгө, адамдын өз алдында, башка адамдардын жана убакыттын алдындагы жоопкерчилигин түшүнүүгө толду.
Анын чыгармачылыгынын философиялык тарабы жөнүндө сөз кылганда, менимче, Айтматовду философ-жазуучу же адабий философ деп атасак болот. Мындай фигуралар дүйнөлүк маданиятта да кездешкен. Мисалы, Жан-Поль Сартрды эстейли. Ал философиялык тереңдикти кубаттуу көркөм талант менен айкалыштырган.
Дегеле, атактуу философ Ганс-Георг Гадамер XX кылымда философия академиялык трактаттардан адабиятка жана маданиятка көп жагынан өтүп кеткенин жазган. Жана Айтматов бул багыттын эң жаркын өкүлдөрүнүн бири болгон. Бирок анын философиясы эч качан кургак же жасалма болгон эмес. Ал курулай акылгөйлүк кылган эмес. Анын ой толгоолору дайыма жашоонун өзүнөн, ал өзгөчө курч жана терең сезген тирүү адамдык тажрыйбадан жаралчу.
Азыр мен совет доорунда бир аз таң калычтуу угула турган сөздү айтам, бирок кандайдыр бир мааниде Айтматов адамды экзистенциалдык түшүнүүгө жакын болгон. Ал адамдын дайыма калыптануу процессинде болорун, анын жашоосу үзгүлтүксүз тандоодон турарын эң сонун түшүнгөн. Адам өзүн иш-аракеттери, жоготуулар, азап-кайгылар, жоопкерчиликтер менен кагылышуу аркылуу, качып кутулуу мүмкүн болбогон ошол акыркы суроолорго жолугуу аркылуу калыптандырат.
Тандоо, жоопкерчилик жана ички эркиндик сезими анын адабиятына терең сиңген. Ошондуктан өз каармандары менен бирге жазуучу өзү да чоңойгон деп айтууга болот. Эгерде алгачкы чыгармалары өзүнүн жарык поэтикалуулугу жана жаштык жеңилдиги менен таң калтырса, алар адамды күнүмдүк турмуштан өйдө көтөрүп, асманга багыттаса, ал эми соңку китептери буга чейин башка обонду – көп нерсени түшүнгөн, көп нерсени башынан өткөргөн жана жашоонун чыныгы баасын билген адамдын образын алып жүрөт. Аларда басып өткөн тажрыйбанын өзгөчө салмагы пайда болуп, дал ушул салмак анын соңку чыгармачылыгында өзгөчө тереңдик жана даанышмандык менен чагылдырылган.
— Чыңгыз Төрөкулович өз убагында пайда болду деп айтууга болобу?
— Менимче, дал ушул согуш тажрыйбасы аны жазуучу кылды. Кыргызстанда баштан кечирген согуш жылдарынын тажрыйбасы аны сүрөтчү катары калыптандырды. Айылдык кеңештеги жумушу, андан кийинки гезиттеги иши – мунун баары бара-бара болочок жазуучуну жаратты.
Ал туулган мезгили жагынан да бактылуу инсан болгон деп айтсак болот. Сталин каза болгондо ал жыйырма беш жашта эле. Бул курак – адам өз талантын, турмуштагы ордун аңдап билип, адабияттагы өз сокмогун издей баштаган учуру болчу. Дал ошол кезде, 1950-жылдардын экинчи жарымында жана 1960-жылдары коомдо "жылуулук" доору башталган. Түзүлгөн ушул жаңы доор анын дүйнөгө кеңири караган, өткөндүн трагедиясын терең түшүнгөн жана ошол эле учурда келечек жөнүндө ойлонуу зарылдыгын сезген инсан катары калыптанышына шарт түзгөн.
Ошол эле учурда ал советтик система четке какпаган адам болгон. Тескерисинче, ал аны көп жагынан тааныган: ал жазуучу, депутат, көптөгөн сыйлыктардын лауреаты, коомдук ишмер болгон. Бирок эң негизгиси – ал убакыттын жана коомдун кыймылынын логикасын түшүнгөн.
Дал ушул себептен 1986-жылы жазуучу Ысык-Көл форумун түзгөн. Ал өзгөрүүлөр доору келе жатканын, аңдап билүү зарыл болгон жаңы чакырыктар жана жаңы кубулуштар пайда болуп жатканын сезген. Анын үстүнө көп жагынан ал өзү бул жаңы доорго даярданып жаткан.
Азыр Михаил Сергеевич Горбачёвду көп эскерилбейт, бирок мен бир гана нерсени айтам: Горбачёв да, анын муунундагы көптөгөн адамдар да көп жагынан адабияттын, анын ичинде Чыңгыз Төрөкуловичтин романдарынын таасири астында калыптанган. Ал ойлонууга мажбур кылчу жана эч качан эски түшүнүктүн адамы болгон эмес.
Мен бүгүн советтик өткөн чакка таш аткым келбейт. Ал татаал, карама-каршылыктуу, кээде трагедиялуу болгон. Бирок мен ошол убакта чоңойгом жана анын көп нерсе бергенин билем. Бирок биз токтоп калуу абалында жашоо мүмкүн эмес экенин эң сонун түшүнчүбүз.
Кыязы, өз муунунун көптөгөн адамдары сыяктуу эле, Чыңгыз Төрөкулович да адамкерчиликтүү социализмди, өнүгүү, чыгармачылык эркиндик, ой эркиндиги жана адамга болгон урмат-сый бар адилеттүү коомду кыялданган. Бирок капитализм да, ачыгын айтканда, дайыма эле адамкерчиликтүү коом болуп чыга бербейт. Бул жөн гана башкача түзүлгөн дүйнө. Жана бүгүн адамдар көп учурда адамкерчиликтүү капитализмди кыялданышат. Бул реалдуулукта мүмкүнбү – суроо ачык бойдон калууда.
Бирок бир нерсе шексиз: Чыңгыз Төрөкулович дүйнө өзгөрүүлөр менен коштолгон доордо туулган. Ал муну өзгөчө курч сезген жана түшүнгөн. Ошону менен бирге адамга өз жерине бекем кармануу зарыл экенин дайыма билчү. Залкар жазуучу асман, космос, адамзаттын тагдыры жөнүндө көп ой жүгүрткөн, бирок адамга күч-кубат берген жер бар экенин түшүнгөн. Тамырлар бар, аларсыз жашоо мүмкүн эмес. Антай жер менен болгон байланыштан күч алган сыяктуу, адам да өз туулуп-өскөн топурагы, эс-тутуму жана эли менен байланышты сактап турушу керек.
— Айтыңызчы сиздин оюңузча, Айтматовдун элдик касиети эмнеде?
— Ал эч качан элдик болуу менен ойногон эмес, жергиликтүү колоритке жасакерчилик кылган эмес жана өзүнүн улуттук таандыктыгын жасалма түрдө баса белгилөөгө умтулган эмес. Дал ушул себептен анын чыгармалары улуттук адабияттын алкагынан алда канча чыга алды. Дагы бир жолу кайталайм: "Кыямат" да, "Кылым карытар бир күн" да, "Кассандра тамгасы" жөнүндө айтпай эле коёюн – бул китептер кыргыздар жөнүндө гана эмес. Аларда казактар да, орустар да бар, жана дегеле бүткүл адамзаттын тагдыры менен байланышкан, ал тургай космостук масштабдагы сюжеттер бар. Бирок муну менен бирге автордун дүйнөгө болгон көз карашынын өзүндө дайыма терең кыргыздык бир нерсе сакталып калган.
Муну, балким сиздер мага караганда жакшы сезесиздер. Анын чыгармаларынын образдык түзүлүшү, бир тараптан, кыргыз жери менен, экинчи тараптан – бул жер Манастын жери, улуу эпикалык салттын жери экенин терең түшүнүү менен байланышкан. Ал кыргыз дүйнө таанымынын мифологиялык негизин, адамдын жаратылыш жана тарых менен кылымдар бою калыптанган ошол байланышын сезген.
Кыргыз үчүн тоолор, куштар, аттар, тоо боорундагы чөптөр, катаал кыш – бул жөн гана курчап турган дүйнөнүн деталдары эмес. Бул мааниге толгон жана өз мыйзамдары менен жашаган бүтүндөй бир аалам. Жана бул дүйнө башка эч бир дүйнөгө окшобойт.
Мага бир жолу кызыктуу нерсе айтышты: Кыргызстанда болжол менен Швейцариядагыдай эле адам жашайт. Тоолору көп жагынан окшош, ал эми тарыхы таптакыр башкача. Жана ушул кыргыз тарыхынын драматизми, аман калуу, элди сактап калуу, өз өзгөчөлүгүн сактап калуу үчүн туруктуу күрөш – мунун барын Айтматов өзгөчө курч сезчү.
Мүмкүн, мен сиздин сурооңузга анча так жооп берген жокмун, бирок мен үчүн бир нерсе айдан ачык: ал ушул жердин жана ушул асмандын адамы болчу. Ал ушул тоолордун адамы эле. Жана дал ушулар анын дүйнөгө болгон көз карашын, анын мүнөзүн жана анын чыгармачылыгын көп жагынан калыптандырган.
— Михаил Ефимович, маегиңиз үчүн сизге чоң рахмат.
— Сиздерге да рахмат.
— Бизге келип, өз эскерүүлөрүңүз жана ой толгоолоруңуз менен бөлүшүүгө убакыт тапканыңыз үчүн рахмат. Биз үчүн бул жолугушуу сиздин белгилүү окумуштуу, публицист жана коомдук ишмер экениңиз үчүн гана эмес, баарыбыз үчүн чексиз кадырлуу болгон инсан – Чыңгыз Айтматов менен жеке тааныш болгонуңуз үчүн өзгөчө баалуу.
Маектешкен Бакыт Чермашев
