Алимент өндүрүү көйгөйү Кыргызстанда актуалдуу маселе бойдон калууда, көптөгөн жарандар өздөрүнө тиешелүү төлөмдөрдү ала алышпайт. Бул тууралуу Башкы прокуратуранын алдындагы Сот аткаруучулар кызматынын директорунун орун басары Кубанычбек Капалов "Кабар" маалымат агенттигине берген маегинде билдирди.
Анын айтымында, 2025-жылдын 23-июнунда президенттин №187 жарлыгына кол коюлуп, ага ылайык Соттук аткаруучулар кызматы Жогорку Соттун карамагынан чыгарылып, Башкы прокуратуранын карамагына өткөн. Чечим бир жылдык сыноо мезгилинде кабыл алынган. Документте алимент төлөө үчүн дагы, соттун башка чечимдерин аткаруу үчүн дагы карызкорлордун жоопкерчилигин күчөтүү каралган.
Башкы прокуратура мыйзам долбоорун иштеп чыгып, ал 2025-жылдын августунан сентябрына чейин коомдук талкууга коюлган. Документ азыр Жогорку Кеңештин кароосуна коюлуп, эки тармактык комитетте биринчи окуудан өттү.
"Мыйзам долбоорунда карызкорлорду 3 суткадан 7 суткага чейинки мөөнөткө административдик камакка алууну киргизүү сунушталууда. Ошондой эле кылмыш-жаза жоопкерчилиги 1 жылдан 3 жылга чейин эркинен ажыратуу каралган", - деди Капалов.
2025-жылдын аягына карата Соттук аткаруучулар кызматы республика боюнча алимент өндүрүү боюнча 60 720 аткаруу өндүрүшүн жүргүзгөн.
Ал белгилегендей, жумушсуздук жана карызкорлордун кирешесинин туруксуздугу негизги көйгөйлөрдүн бири бойдон калууда. Алар көбүнчө иштеп баштаса эле балдарына алимент төлөп берүүгө даяр экенин айтышат. Ошондой эле кирешелерди жана мүлктөрдү атайылап жашыруу фактылары аныкталууда.
Учурдагы нормаларга ылайык, эгерде бир жыл ичинде үч ай катары менен алимент төлөнбөсө, карызкор административдик камакка алынат. Учурда 2 190 карызкор туруктуу жумуш менен камсыз болгон.
Натыйжалуу чаралардын ичинен Кубанычбек Капалов Кыргызстандан сыртка чыгууга убактылуу тыюу салууну белгиледи. Анын айтымында, көп учурда жарандар чет өлкөгө чыгууга муктаж болгондо карызын толугу менен төлөшөт. Маселен, кичи ажылык сапарга барууну пландап жаткан бир жаран адам текшерүүдөн кийин 590 000 сомдон ашык карызын төлөп, андан кийин гана чет өлкөгө чыга алган.
Мекеменин негизги максаты – жаза эмес, алимент төлөөнүн аткарылышын камсыз кылуу. Мыйзам долбоорунда сот аткаруучуларга карызкорлорду жумушка орноштурууга укук берилет. Бул үчүн кызмат мамлекеттик органдар менен келишим түзүп, карызы барларга бөлүнгөн квотанын чегинде жумуш орундарын сунуштоону пландоодо.
Белгиленгендей, 2025-жылдын аягына чейин 1 150 карызкорго кылмыш иши козголгон. Ар бир карызкордун карызы 1 миллион сомдон ашат. Көпчүлүк учурда карызкорлор төлөй алаары, бирок кирешесин атайылап жашырганы аныкталган.
Жалпысынан республика боюнча 650 000ге жакын аткаруу документтери бар. Алардын ичинен 380 сот аткаруучу 700 000ге жакын өндүрүштү карап жатат, анын 60 000ге жакыны алиментке байланыштуу. Чогулган алименттин жалпы суммасы болжол менен 700 миллион сомду түзөт.
"Ата-эне ажырашып кетсе ага бала күнөөлүү эмес. Аларды багып, кийиндирип, бардык нерсе менен камсыз кылуу керек. Өзгөчө балдарды тарбиялап жаткандар үчүн бул кыйын", - деп баса белгиледи ал.
Кошумчалай кетсек, 1 200гө жакын карызкор милдеттенмелерин аткаруудан качууда. Алардын турган жери аныкталганга чейин аткаруу өндүрүшү токтотулат, ал эми жашаган жери аныкталгандан кийин төлөөдөн баш тартуунун бүткүл мезгили эсепке алынат.
Ал мисал катары коңшу мамлекеттердин тажрыйбасын айтты. Маселен:
- Өзбекстан 3–4 айга алиментти алдын ала төлөө саясатын киргизип, мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөргө чектөө киргизген.
- Казакстан айдоочулук күбөлүктөрдү убактылуу токтотууну карап жатат.
Кыргыз Республикасынын Үй-бүлө кодексине ылайык жашы жете элек балдарга алименттин өлчөмү кирешеге карата пайыз менен аныкталат:
- Бир бала үчүн – кирешенин 1/4 бөлүгү;
- Эки бала үчүн – кирешенин 1/3 бөлүгү;
- Үч же андан көп балдар үчүн – 50%.
Салыштыруу үчүн:
- Өзбекстанда 2026-жылдын башына карата болжол менен 476 000 алимент өндүрүү боюнча токтомдор каралып жатат.
- Казакстанда 280 000–290 000 мындай буйруктар бар, алардын болжол менен 29% карызы төлөнбөгөндүктөн көйгөйлүү деп эсептелет.
- Тажикстанда 2025-жылдын январь-июнь айларында энелердин жана балдардын эсебине 57,3 миллион сомони алимент төлөмдөрү түшкөн. Бул өткөн жылдын ушул мезгилине салыштырмалуу дээрлик 36 миллион сомониге көп.
