Он күндөн кийин Бишкек Шанхай кызматташтык уюмунун (ШКУ) 25 жылдык юбилейлик саммитин кабыл алат. Бул тууралуу буга чейин көп жазылды жана жазылгандардын дээрлик бардыгы масштаб тууралуу болду. Жыйырма беш жыл, мамлекет башчылары, дүйнөлүк ички дүң өнүмдүн төрттөн бир бөлүгү, планетанын калкынын дээрлик жарымы. Мунун баары чын. Бирок масштаб жаңылык эмес, ал мындан беш жыл мурун да, он жыл мурун да ушундай болгон. Жаңылык башка нерседе жана ал адатта көз жаздымда калган күн тартибинин кызыксыз бөлүгүндө жашырылган. Уюм биринчи жолу өзүнүн уставына өзгөртүүлөрдү киргизип, аткаруучу органдарды түзүп жатат. Кыргызстан үчүн бул декларациялар баарынан маанилүү.
Бишкекте эмне чечилет?
Саммиттин негизги документи – жыйырма беш жылдыкка арналган Бишкек декларациясы болот. Бирок аны менен катар, күн тартибинде уюмдун келечеги үчүн мындан да маанилүү үч маселе турат.
Биринчиси – ШКУнун уставына өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү жөнүндө протокол. Уюм өзүнүн негизги документине өзгөртүү киргизүүдө, ал эми чейрек кылым ичинде мындай көрүнүш саналуу гана жолу болгон. Экинчиси – коопсуздукка чакырыктарга жана коркунучтарга каршы аракеттенүү боюнча Универсалдуу борбор жөнүндө жобону бекитүү. Үчүнчүсү – Душанбеде жайгаштырыла турган Баңгизатка каршы борборду ишке киргизүү. Жогорку Кеңеш бул борбор тууралуу макулдашууну быйыл 22-апрелде ратификациялаган.
Мындан тышкары, бир жыл мурда Тяньцзинде кабыл алынган жана андан бери консультациялардын экинчи айлампасынан өткөн ШКУ Өнүктүрүү банкын түзүү боюнча чечим бар. Акыркы консультациялар апрель айында Сиань шаарында өткөн.
Булардын баарын чогуу карасак, алдыда дагы бир саммит эмес, уюмдун иштөө форматынын өзгөрүшү турганын көрөбүз.
Жыйырма беш жыл бою ШКУ декларациялардын уюму болуп келди. Өлкөлөр чогулуп, жалпы мамилелерди аныктап, андан соң тарап кетишчү. Аткаруу механизмдери болгону экөө эле – Пекиндеги катчылык жана Ташкенттеги терроризмге каршы түзүм. Азыр уюмда бир эле учурда каржы институту, кеңири багыттагы коопсуздук борбору жана адистештирилген баңгизатка каршы орган пайда болууда. Бул макулдашуудан аппаратка, биз макулдаштык дегенден муну аткара турган орган бар деген баскычка өтүү болуп саналат.
Өлкө үчүн эмнелер маанилүү?
Кыргызстандын ар кандай бирикмелерге отуз жылдык катышуу тажрыйбасынан чыгарган жөнөкөй эрежем бар, чакан өлкө үчүн мүчөлүктүн баалуулугу жыйынтыктоочу документте эмне жазылганы менен эмес, ага түздөн-түз кайрыла ала турган аткаруучу орган бар-жогу менен аныкталат.
Декларация баарына бирдей тиешелүү жана ошондуктан эч кимге конкреттүү тиешеси жок. Ал эми өнүктүрүү банкы арыздар, долбоордук топтор, кредиттик линиялар. Бул жерде калкы он миллионбу же бир миллиардбы, башка нерсе маанилүү, каржылоого боло турган даяр долбооруң барбы же жокпу кеп ушунда.
Коопсуздук борбору – маалымат алмашуу, биргелешкен топтор, өлкө биздин көлөмдө өз алдынча өндүрө албаган аналитикага жетүү дегенди билдирет. Ал эми Душанбедеги Баңгизатка каршы борбор – Пекинде же Москвада эмес, Борбор Азияда жайгашкан аймактык орган.
Чакан өлкөлөр институтташтыруудан утат. Баары ири оюнчулардын эки тараптуу макулдашууларынын деңгээлинде чечилип турганда, сен башка бирөөлөрдүн сүйлөшүүсүнө катышып жатасың. Процедура пайда болгондо гана анын ичинде сенин да ордуң пайда болот.
Ошондуктан Бишкек саммитине биринчи кезекте Кыргызстан үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөрдүн эшиги ачылган учур катары кароо керек. Эми маселе – биз ал эшиктерден даяр документтер менен киребизби же коңшулук жана достук тууралуу жалпы сөздөр менен эле чектелебизби.
Кыргызстан бул саммитке эмне менен келет?
Көптөн бери биринчи жолу өтүнүч менен эмес, актив менен келет.
Транспорт. Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан темир жолу протоколдор баскычынан реалдуу курулуш баскычына өттү. Узундугу 532 чакырым, баасы болжол менен 4,7 млрд доллар, темир жолдун багытынын 80 пайызга жакыны биздин аймак аркылуу өтөт. Анын айрым бөлүктөрү деңиз деңгээлинен 3,5 миң метрден ашык бийик тоолуу аймакта жайгашып, ар биринин узундугу 12 чакырымдан ашкан үч туннель курулат.
Долбоорду 2030-жылы аяктоо пландалган, бирок июль айында өзбек тарап аны мөөнөтүнөн мурда бүтүрүү мүмкүнчүлүгү бар экенин билдирди. Бул азыркы төрагалыкты мурдагы төрагалыктардан принципиалдуу айырмалап турат, транспорттук күн тартиби кагаз менен эмес, туннелдерди казуу иштери менен бекемделүүдө.
Тоолуу жана климаттык күн тартиби. Апрель айында биздин төрагалыгыбыз алдында Бишкекте ШКУга мүчө мамлекеттердин жаратылышты коргоо мекемелеринин жетекчилеринин 7-жыйыны өтүп, анда "ШКУнун Жашыл алкагы" демилгеси сунушталган.
Мөңгүлөрдү изилдөө боюнча илимий мектеп Кытайда Тибет платосун изилдөө багытында, Индияда Гималай тоолорун изилдөө багытында, ал эми Россияда Кавказ жана Алтайды изилдөөнүн советтик мурасы катары бар. Муну көз жаздымда калтыруу туура эмес.
Бирок Кыргызстан үчүн, ошондой эле аймагынын 93 пайызын тоолор ээлеген коңшу Тажикстан үчүн мөңгүлөр тууралуу сөз улуттук илимдин көп багыттарынын бири гана эмес, өлкөнүн өзүнүн түзүлүшү болуп саналат. Бизде Кытай, Дели же Москвадагыдай бул теманын маанисин азайта турган ири түздүк аймактар жок.
Ошондуктан Кыргызстан менен Тажикстан үчүн уюмдун ичинде өзүнүн легитимдүүлүгү үчүн атаандашуу эмес, чакан тоолуу мамлекеттердин үнү катары чыгуу табигый нерсе. Анткени башка мамлекеттерде тоолор маанилүү провинция болсо, бизде тоолор бүтүндөй аймак.
Санарип багыт. Июнь айынын башында Бишкекте өткөн ШКУнун Жаштардын санариптик форуму президенттин Тяньцзинде көтөргөн жеке демилгесинин негизинде уюштурулган. Демилгенин бир жылга жетпеген убакытта ишке ашырылышы көп тараптуу түзүмдөрдүн ченеми менен алганда тез көрсөткүч болуп саналат.
Экономика. Төрт жылдын ичинде Кыргызстандын ШКУга мүчө мамлекеттер менен товар жүгүртүүсү 2,2 эсеге өстү.
Мындан тышкары, 2027-жылдын январь айынан тартып Кыргызстан БУУнун Коопсуздук кеңешинде ишин баштайт. Бул өлкөбүздүн тарыхында биринчи жолу болот. ШКУга төрагалык кылуу менен БУУнун Коопсуздук кеңешиндеги вазыйпасынын удаа келиши сейрек кездешүүчү дал келүү. Жакынкы он жылдарда мындай мүмкүнчүлүк болбойт.
Белгилей кетсек, Кыргызстан аталган Кеңешке июнь айында 142 добуш менен мүчө болуп шайланган.
Реалдуу жагы: мүчөлүк эмнени автоматтык түрдө бербейт?
Эми юбилейлик күндөрдө сөз кылуу адатка айланбаган, бирок ансыз талдоо куттуктоо сөзүнө айланып кала турган нерсеге токтололу.
Товар жүгүртүүнүн өсүшү экономиканын өсүшү менен бирдей эмес. Быйылкы жылдын биринчи чейрегинде республиканын тышкы соода жүгүртүүсү болжол менен 3,4 млрд долларды түзүп, 4 пайызга азайган. Ошол эле учурда экспорт 13,5 пайызга төмөндөгөн.
ШКУдагы эки өнөктөш – Кытай менен Россиянын үлүшү биздин жалпы товар жүгүртүүбүздүн 58,2 пайызын түзөт. Мындай концентрация туруктуу байланыштарды гана эмес, аялуу жагын да билдирет: эки өнөктөштүн биринде экономикалык өсүш жайласа, биз муну дароо сезебиз.
Өзүнчө талдоону талап кылган дагы бир маселе бар. Кытай тарап өткөн жылы Кыргызстан менен товар жүгүртүүнү 27,2 млрд доллар деп баалоодо. Бул көрсөткүч биздин расмий статистика боюнча, республиканын дүйнөнүн бардык өлкөлөрү менен болгон жалпы тышкы соода жүгүртүүсүндөгү көлөмгө жакын.
Эки тараптын статистикасындагы мындай айырма транзит жана реэкспорт менен түшүндүрүлөт. Бул биздин аймак аркылуу өлкөдө калып жаткан нарктан кыйла көп көлөмдөгү товардык нарк өтүп жатканын билдирет.
Транзит менен кошумча нарк – эки башка нерсе. Аларды отчеттордо бири-бирине теңөө биринчи кезекте өзүбүз үчүн кооптуу.
Мындан практикалык жыйынтык чыгат: 2030-жылга чейин Кытай менен өз ара сооданы 45 млрд долларга жеткирүү максаты анын жанында дагы бир максат – бул агымдын канча бөлүгү өлкө ичинде кайра иштетүүгө, жумуш орундарын түзүүгө жана салык түшүмдөрүнө айланат деген көрсөткүч турган учурда гана мааниге ээ. Экинчи көрсөткүчсүз биринчи цифра – биздин аймактагы башка бирөөнүн ийгилигинин статистикасы болуп калат.
Саммиттен кийин эмне кылуу керек?
Бишкек саммити биз үчүн календардагы дата бойдон калабы же реалдуу жыйынтыкка айланабы – муну аныктай турган үч нерсе бар.
Биринчиси – Өнүктүрүү банкына даяр долбоорлор. Анын түзүмү боюнча консультациялар уланып жаткан учурда жалпы мүнөздөгү арыз эмес, эсеп-кысаптары даяр долбоорлордун пакетин түзүү зарыл. Энергетика, транспорттук түйүндөр, кайра иштетүү. Финансылык институттар ниеттерди каржылабайт, алар документтери даяр долбоорлорду каржылайт. Даяр долбоорлордун портфели менен биринчи келген өлкө башкалар баалана турган стандартты аныктайт.
Экинчиси – тоолуу аймактар боюнча күн тартибин институтташтыруу. Жыйында айтылган демилге кийинки жыйынга чейин гана жашайт. Ал эми тоо экосистемалары, суу жана мөңгүлөр боюнча Бишкекте катчылыгы жайгашкан туруктуу жумушчу түзүм жылдар бою иштеп, төрагалыктын алмашуусунан кийин да сакталып калат. Азыр төрагалык бизде турганда мындай чечимди кабыл алуу реалдуу. Бир жылдан кийин бул башка өлкөнүн күн тартиби болуп калат.
Үчүнчүсү – эксперттик инфраструктура. Көп тараптуу уюмдардагы чечимдер саммиттерде эмес, алардан эки жыл мурда аналитикалык борборлордо жана жумушчу топтордо даярдалат. Кыргызстанда мындай деңгээлде документ даярдай ала турган адистер бар. Бирок аларды ШКУнун документтерин даярдоо процессине туруктуу негизде кошо турган механизм жок.
Төрагалык кылган бир жыл ичинде биз ири эксперттик аянтчаларды уюштура аларыбызды көрсөттүк. Кийинки кадам – бир жолку форумдарды туруктуу процесске айлантуу. Анткени дал ошол жерде кийин жылдар бою уюмда ким субъект, ким аянтча экенин аныктаган формулировкалар жаралат.
31-августта, Эгемендүүлүк күнүндө Бишкекте 20дан ашык мамлекеттин делегациялары чогулат. БУУнун башкы катчысынын катышуусу да күтүлүүдө. Өлкөбүздүн көлөмүн эске алганда, бул албетте, эгемендүүлүк жылдарындагы эң ири саясий окуя.
Бирок чыныгы сыноо 1-сентябрда, төрагалык кийинки өлкөгө өткөндө башталат. Коноктор үйлөрүнө кайтып, саммиттен кол коюлган документтер жана биз аларды эмне кылабыз деген суроо калат. Уюмдар да, мамлекеттер сыяктуу эле, эмнени жарыялаганы менен эмес, эмнени аткара алганы менен бааланат. ШКУ жыйырма беш жыл ичинде макулдашууну үйрөндү. Кийинки жыйырма беш жыл уюмдун иштөөнү үйрөнгөн-үйрөнбөгөнүн көрсөтөт. Бул процессте Кыргызстандын позициясы мурдагыдан да жакшы. Дал ошондуктан азыр ката кетирүү мурдагыдан да өкүнүчтүү болмокчу.
Кубатбек Калыевич Рахимов – экономика илимдеринин кандидаты, "Applicata" стратегиялык чечимдер борборунун (Бишкек) аткаруучу директору, Стратегиялык жана академиялык изилдөөлөр институтунун (ISAI) өнүктүрүү боюнча директору жана "Валдай" эл аралык талкуу клубунун эксперти.
ORCID: 0009-0008-3084-1034 · Scopus AuthorID: 55949881100 · kubatbek.rakhimov@applicata.institute
