Кыргызстанда 2024-жылы авиакомпанияларга эксплуатанттын сертификатын (AOC) берүүгө киргизилген мораторий алынды. Жарандык авиация мамлекеттик агенттиги маалымдагандай, бул чечим жарандык авиацияны өнүктүрүүгө, жаңы авиакомпанияларды түзүүгө жана ички, эл аралык каттамдарды кеңейтүүгө мүмкүнчүлүк түзөт. Бул 2 жыл аралыгында улуттук авиация системасын эл аралык стандарттарга шайкеш келтирүү боюнча чоң иштер жүргүзүлгөн. Натыйжада 2026-жылдын июнь айында Кыргызстан Европа биримдигинин авиациялык коопсуздук тизмесинен чыгарылган. Белгилей кетсек, бул мораторийдин алынышы өлкөнүн жарандык авиация тармагын реформалоонун жана өнүктүрүүнүн өз ара байланышкан этабы катары каралууда. Жарандык авиация мамлекеттик агенттигинин директорунун орун басары Бектур Жумалиев бул багытта "Кабар" агенттигине маек берип, авиакомпанияларга эксплуатанттын сертификатын берүүгө киргизилген мораторийдин алынышынын себептери жана анын авиация тармагына тийгизген таасирлери тууралуу кенен айтып берди.
— Кыргызстанда авиакомпанияларга эксплуатанттын сертификатын (AOC) берүүгө киргизилген мораторий алынгандыгы кабарланды. AOC сертификатына түшүндүрмө бере кетсеңиз?
— AOC (Air Operator Certificate) — аба кемесинин эксплуатантынын сертификаты. Бул жарандык авиация тармагындагы ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган тарабынан берилүүчү, компаниянын белгиленген талаптарга ылайык аба кемелерин эксплуатациялоого жана сертификатта көрсөтүлгөн коммерциялык аба ташууларын аткарууга даяр экендигин ырастаган расмий документ.
Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык, авиакомпания тиешелүү эксплуатант сертификатына ээ болушу керек. Сертификат компаниянын коопсуздук талаптарына жооп беришин, учууларды уюштуруу системасын, квалификациялуу персоналын, техникалык тейлөө жана учуу коопсуздугун камсыз кылуу жол-жоболорун баалоонун негизинде берилет. Маанилүү жагдай, AOC сертификаты компанияны каттоодон өткөрүү менен эле берилбейт. Ал — өзүнчө сертификациялык жол-жобонун жыйынтыгы.
— Авиакомпанияларга AOC сертификатын берүүгө эмне себептен 2024-жылы мораторий киргизилген? Учурда кандай чечимдердин негизинде мораторий алынды?
— 2024-жылы киргизилген мораторийдин негизги максатына токтолсок, Кыргызстандын жарандык авиация системасын тартипке келтирүү, авиациялык көзөмөлдүн натыйжалуулугун жогорулатуу жана өлкөдө катталган авиакомпаниялардын ишмердүүлүгүнүн ачык-айкындуулугун камсыз кылуу болгон.
Ошол кездеги жарлыктын мазмунуна ылайык, өзгөчө көңүл төмөнкү маселелерге бурулган:
- Кыргызстандын аймагынан тышкары гана учууларды аткарган авиакомпаниялардын ишмердүүлүгүн текшерүү;
- Аба кемелери Кыргызстандын аэропортторунда бир айдан ашык убакыт базаланбаган компанияларды текшерүү;
- Белгиленген талаптарга жооп бербеген авиакомпаниялардын каттоосун жана эксплуатант сертификаттарын жокко чыгаруу.
Бул чаралар авиациялык көзөмөлдү күчөтүүгө жана улуттук авиациянын эл аралык талаптарга шайкештигин жакшыртууга багытталган. Мораторийдин алынышы мамлекеттик саясаттын кийинки этабын билдирет. Эми негизги маселе жаңы авиакомпанияларды каттоого тыюу салууда эмес, алардын ар бирин белгиленген талаптарга ылайык сапаттуу сертификациялоодо жана ишмердүүлүгүн туруктуу көзөмөлдөөдө болушу керек. Мораторийдин алынышы жарандык авиацияны өнүктүрүүгө, жаңы авиакомпанияларды түзүүгө жана ички, эл аралык каттамдарды кеңейтүүгө мүмкүнчүлүк түзөт.
— Мораторий алынгандан кийин жаңы авиакомпаниялар кайсы убакыттан тартып арыз бере алышат жана аларга кандай талаптар коюлат?
— Мораторийди жокко чыгарган жарлык расмий жарыяланган күндөн тартып 10 күн өткөндөн кийин күчүнө кирсе, жаңы авиакомпаниялар AOC алуу боюнча арыздарын жарлыктын күчүнө кирген күнүнөн тартып, колдонуудагы тартипке ылайык бере алышат.
Белгилей кетсек, жаңы авиакомпаниялар төмөнкү негизги талаптарга жооп берүүгө тийиш:
- Уюштуруучулук даярдык: компаниянын түзүмү, башкаруу системасы жана жооптуу кызмат адамдары аныкталган болушу керек.
- Квалификациялуу персонал: учуу коопсуздугуна, учууларды уюштурууга жана техникалык тейлөөгө жооптуу адистер тиешелүү квалификацияга ээ болушу зарыл.
- Аба кемелери: компания колдонууга пландаштырган аба кемелеринин мыйзамдуу негизде пайдаланылышы жана учууга жарактуулугу ырасталышы керек.
- Коопсуздук жол-жоболору: учууларды аткаруу, тобокелдиктерди башкаруу, техникалык тейлөө жана өзгөчө кырдаалдарга даярдык боюнча талаптар аткарылышы керек.
- Документтер жана ресурстар: компания өз ишмердүүлүгүн жүргүзүүгө зарыл болгон документтерди, материалдык-техникалык ресурстарды жана каржылык мүмкүнчүлүктөрүн тастыктоого тийиш.
Расмий уруксат алуу процесси беш этаптан турат жана сертификациялоо жол-жобосу 90 күнгө созулары көрсөтүлгөн. Процесс арызга чейинки даярдыкты, расмий арызды, документтерди баалоону, эксплуатациялык демонстрацияны жана инспекцияны, андан соң сертификат берүүнү камтыйт. Демек, мораторийдин алынышы арыз берүү мүмкүнчүлүгүн ачат, бирок сертификат сөзсүз берилет деген кепилдикти билдирбейт. Ар бир арыз өзүнчө каралып, бардык талаптар аткарылган учурда гана оң чечим кабыл алынууга тийиш.
— Бул аракеттер Кыргызстандын Европа биримдигинин учуу коопсуздугу боюнча "кара тизмесинен" чыгарылгандан кийинки иштердин кийинки баскычыбы?
— Ооба, бул процесстерди Кыргызстандын жарандык авиация тармагын системалуу реформалоонун жана өнүктүрүүнүн өз ара байланышкан этаптары катары кароого болот. 2024-жылы мораторий киргизилгенден тартып жүргүзүлгөн чаралардын негизги максаты — биринчи кезекте улуттук авиация системасын өркүндөтүү, мамлекеттик көзөмөлдүн натыйжалуулугун жогорулатуу жана тармактын эл аралык учуу коопсуздук стандарттарына шайкештигин камсыз кылуу болгон. Бул иштердин маанилүү багыттарынын бири Кыргызстандын Европа биримдигинин учуу коопсуздугу боюнча тизмесинен чыгышына зарыл болгон шарттарды түзүү эле. 2026-жылы бул максатка жетишилип, өлкөбүздүн авиация тармагында жүргүзүлгөн реформалардын маанилүү натыйжасы көрүндү.
Эми мораторийдин алынышы тармакты өнүктүрүүнүн кийинки баскычына өтүп жатканыбызды билдирет. Биздин максат — жаңы авиакомпаниялардын рынокко кирүүсүнө мүмкүнчүлүк түзүү, атаандаштыкты өнүктүрүү, инвестиция тартуу жана жүргүнчүлөр үчүн кызмат көрсөтүүлөрдүн сапатын жогорулатуу. Бирок бул процесстер эл аралык стандарттарга толук шайкеш келген мыйзамдардын жана талаптардын негизинде ишке ашырылышы керек.
Эң негизгиси, тармакты өнүктүрүү менен учуу коопсуздугун камсыз кылуу бири-бирине каршы келген максаттар эмес. Тескерисинче, жаңы авиакомпанияларга мүмкүнчүлүк берүү менен бирге, алардын ишмердүүлүгүнө карата талаптар так, ачык жана эл аралык стандарттарга шайкеш болушу зарыл. Ар бир компания сертификациядан өтүп, белгиленген талаптарды аткарган учурда гана рынокко кирүүгө тийиш. Биздин негизги милдет — жетишилген натыйжаларды сактоо, мамлекеттик көзөмөл системасын мындан ары да өркүндөтүү жана Кыргызстандын авиация тармагынын туруктуу өнүгүшүн камсыз кылуу. Башкача айтканда, мораторийдин алынышы — жөн гана чектөөнү алып салуу эмес, коопсуздукка, мыйзамдуулукка жана эл аралык стандарттарга таянган атаандаштыкка жөндөмдүү авиация рыногун түзүүгө багытталган кадам.
Биз үчүн эң башкысы — авиация тармагын өнүктүрүү менен бирге, мурда жетишилген коопсуздук көрсөткүчтөрүн сактап калуу жана Кыргызстандын Европа биримдигинин учуу коопсуздугу боюнча тизмесине кайра кирип калуу тобокелдигин минималдаштыруу. Бул үчүн мыйзамдардын эл аралык стандарттарга шайкештиги, сертификациянын сапаты жана мамлекеттик көзөмөлдүн үзгүлтүксүздүгү негизги шарт болуп саналат.
— Мораторийдин алынышы жүргүнчүлөрдү ташууга жана жалпы Кыргызстандын авиация тармагына кандай таасирин тийгизет?
— Мораторийдин алынышы узак мөөнөттүү келечекте авиация тармагына оң таасир тийгизиши мүмкүн. Бирок натыйжалар жаңы авиакомпаниялардын иш жүзүндө рынокко киришине, алардын каржылык туруктуулугуна, аба кемелеринин жеткиликтүүлүгүнө жана жүргүнчүлөрдүн суроо-талабына жараша болот.
Төмөндөгү ар бир багытка өзүнүн оң таасирин тийгизиши мүмкүн:
- Каттамдардын көбөйүшү: Жаңы авиакомпаниялар ички жана эл аралык каттамдарды ачууга кызыкдар болушу мүмкүн. Бул жүргүнчүлөр үчүн багыттарды тандоону кеңейтип, айрым шаарлар менен өлкөлөрдүн ортосундагы транспорттук байланышты жакшыртууга шарт түзөт. Бирок жаңы каттамдардын пайда болушу автоматтык түрдө болбойт: ал экономикалык негиздемеге, аба кемелеринин санына жана керектүү уруксаттарга байланыштуу.
- Билеттердин баасы: Рынокто атаандаштыктын күчөшү айрым багыттарда баалардын төмөндөшүнө же тарифтердин ийкемдүүрөөк болушуна өбөлгө түзүшү мүмкүн. Ошол эле учурда билеттин акыркы баасына күйүүчү майдын наркы, аэропорттук жана аэронавигациялык жыйымдар, лизинг чыгымдары, валюта курсу жана суроо-талап да таасир этет. Ошондуктан баалар сөзсүз арзандайт деп алдын ала кепилдик берүү туура эмес.
- Кызмат көрсөтүүнүн сапаты: Атаандаштык авиакомпанияларды тейлөө маданиятын жакшыртууга, ыңгайлуу расписание түзүүгө, онлайн кызматтарды өнүктүрүүгө жана жүргүнчүлөрдүн даттанууларына ыкчам жооп берүүгө түрткү бериши мүмкүн. Ошол эле учурда коопсуздук талаптары рынокко жаңы катышуучуларды киргизүүдө негизги шарт бойдон калууга тийиш.Сунушталган заголовоктар (динамикалдуу, кликабельный жана
- Инвестициялар жана жумуш орундары: Жаңы авиакомпанияларды түзүү учкучтарга, борт коштоочуларга, инженердик-техникалык адистерге, диспетчердик жана жердеги тейлөө кызматкерлерине суроо-талапты көбөйтүшү мүмкүн. Мындан тышкары, авиациялык билим берүү, техникалык тейлөө, аэропорттук инфраструктура жана туризм менен байланышкан тармактарга инвестиция тартууга шарт түзүлөт.
- Улуттук авиациянын өнүгүшү: Ачык жана атаандаштыкка жөндөмдүү рынок Кыргызстандын транзиттик мүмкүнчүлүктөрүн пайдаланууга, туристтик агымды көбөйтүүгө жана өлкөнүн аймактык авиациялык байланыштарын бекемдөөгө жардам бере алат.
Ошол эле учурда жаңы авиакомпаниялардын көбөйүшү менен мамлекеттик көзөмөлдүн сапаты да жогору деңгээлде сакталышы керек. Сертификациялоо формалдуу жол-жобо болбостон, чыныгы эксплуатациялык даярдыкты жана учуу коопсуздугун ырастаган процесс болушу зарыл.
— Учурда Кыргызстанда канча авиакомпаниянын AOC сертификаты жарактуу жана алардын канчасы жүргүнчүлөрдү үзгүлтүксүз ташып жатат?
— 2026-жылдын сентябрына карата жарыяланган реестрге негизделген маалыматтарда жүргүнчүлөрдү ташуу багытындагы сертификаты бар 5 компания аталат.
Алар: "Avia Traffic Company", "Aero Nomad Airlines", "Sky FRU" жана "Asman Airlines". Төрт авиакомпания үзгүлтүксүз каттамдарды аткарат, ал эми бир авиакомпания — "Air KG" — расмий делегацияларды тейлейт.
