1-сентябрда Бишкек Шанхай кызматташтык уюмунун саммитин төртүнчү жолу кабыл алды. Кыргызстан да ШКУдагы төрагалыгын төртүнчү ирет жыйынтыктады. Саммитке он мамлекеттин башчылары катышып, 28 документке кол коюлду. Алардын арасында ШКУнун 25 жылдыгына арналган декларация, уюмдун Уставына өзгөртүүлөрдү киргизүү жөнүндө протокол жана жаңы түзүлө турган бир катар борборлор тууралуу документтер бар.
Алардын ичинен штаб-квартирасы Ташкент шаарында жайгаша турган уюмга мүчө мамлекеттердин коопсуздугуна болгон чакырыктарга жана коркунучтарга каршы аракеттенүү боюнча Универсалдуу борборду жана штаб-квартирасы Душанбе шаарында жайгашуучу Баңгизатка каршы күрөшүү борборун түзүү жөнүндөгү жоболор өзгөчө маанилүү.
ШКУнун негиздөөчү документи болгон Устав 2002-жылы Санкт-Петербургда кабыл алынган. Андан бери ага өтө сейрек өзгөртүү киргизилген.
Ошондуктан Бишкек саммитин жөн гана саясий билдирүүлөр аркылуу эмес, кабыл алынган протоколдор жана түзүлгөн жаңы институттар аркылуу баалоо керек. Эгер Устав өзгөртүлүп, жаңы органдар түзүлүп жатса, анда сөз жөн гана саясий маанай жөнүндө эмес, уюмдун түзүмүнүн өзгөрүшү жөнүндө болуп жатат.
Бул саммиттен кийин ШКУдагы төрагалык Пакистанга өткөрүлүп берилди. Ушул учурду пайдаланып, саммиттин жыйынтыктары боюнча өз пикиримди билдиргим келет.
Саммитке даярдык учурунда жана андан кийин негизинен үч суроо көп талкууланды.
Биринчиси: ШКУ өнүгүү үчүн чоң жана бири-бири менен шайкеш мейкиндик түзүүдө канчалык алдыга жылды?
Экинчиси: Уюм тышкы экономикалык кырдаалга азыраак көз каранды болгон туруктуу экономикалык системага айланып баратабы?
Үчүнчүсү: Борбор Азия бул түзүмдө кандай орунду ээлейт? Ал Европаны жана Евразиянын түндүгүн Глобалдык Түштүк менен байланыштырган жөн гана көпүрө болобу же өз алдынча маанилүү борборго айланабы?
Бул суроолорго кезеги менен жооп берейин.
I. Гармония — жөн гана жакшы маанай эмес
”Өнүгүүнүн чоң жана гармониялуу мейкиндиги” деген сөздөр саясий ураандай угулушу мүмкүн.
Мен болсо гармонияны курулуш түшүнүгү аркылуу түшүндүрүүнү туура көрөм.
Имараттын бардык бөлүктөрү өзүнө тиешелүү жүктү көтөрүп, бири-бири менен туура байланышкан болсо, ал бекем жана гармониялуу болот.
Эл аралык мамилелерде да гармония бардык мамлекеттердин бир пикирде болушун билдирбейт. Ал — пикир келишпестиктерге карабастан, жалпы кызыкчылык бар тармактарда бирге иштей билүү.
25 жыл ичинде ШКУ коопсуздук тармагында иштей турган туруктуу механизмдерди түздү. Алардын ичинде аппараты, машыгуулары жана маалымат базалары бар Регионалдык антитеррордук түзүм бар.
Ошондой эле уюм жыл сайын жогорку деңгээлдеги жолугушууларды өткөрүүнүн туруктуу механизмин түздү. Башка жаңы уюмдар мындай системаны кайрадан башынан түзүүгө аргасыз болмок.
ШКУ мүчөлөрүнүн саны да өстү. Алгач алты мамлекет болсо, азыр он мамлекетке жетти. Андан да маанилүүсү — бири-бири менен олуттуу эки тараптуу карама-каршылыктары бар мамлекеттер да уюмга кирди. Ошого карабастан ШКУ ыдырап кеткен жок жана аскердик блокко айланган жок.
ШКУ Батышка каршы түзүлгөн уюм эмес. Бирок ал Батыштан тышкаркы уюм болуп саналат. Уюм эч кимге каршы түзүлгөн эмес. Ошондуктан анын жашап турушу үчүн сөзсүз түрдө ”душманды” издөөнүн кереги жок.
Азыркы учурда мамлекеттерден кайрадан кайсы бир тарапты тандоо талап кылынган шартта бул чоң артыкчылык. Чыныгы гармония дал ушунда. Баары бирдей ойлонушу шарт эмес. Ар кандай көз караштагы мамлекеттер бир үстөлгө отуруп, кызыкчылыктары дал келген маселелер боюнча биргелешип иштей алышы маанилүү.
Дүйнөдөгү башка түзүмдөрдүн арасында муну ШКУдай деңгээлде ишке ашырган уюмдар аз. Кыргызстандын төрагалыгы учурунда 200гө жакын иш-чара өткөрүлдү. Алардын 50дөн ашыгы жогорку деңгээлдеги иш-чаралар болду. Эми алардын негизги жыйынтыктарына токтололу.
Бишкекте ШКУнун Долбоорлорду коштоо боюнча региондук борбору ачылды. Трансулуттук уюшкан кылмыштуулукка каршы күрөшүү борбору да иштей баштады.
Транспорт боюнча атайын жумушчу топ түзүлдү. Темир жол транспорту жаатындагы изилдөөлөр боюнча жумушчу топ жөнүндө жобо бекитилди.
Банктар аралык бирикмени 2027-2031-жылдары өнүктүрүү стратегиясы кабыл алынды.
Биринчи жолу ШКУга мүчө он мамлекеттин адам укуктарын коргоо боюнча улуттук институттары бир үстөлгө чогулду. Алар мындан ары бул форматты туруктуу жүргүзүүгө макул болушту.
Аналитикалык борборлордун форуму да жаңы туруктуу механизм түзүү чечими менен аяктады. Аналитикалык борборлордун жетекчилеринин кеңешмесин үзгүлтүксүз өткөрүү пландалды.
Маалыматтарды иштетүү жана жасалма интеллект тармагын өнүктүрүү боюнча региондук борборлорду түзүү концепциясы жактырылды. Бул багытта кызматташуу жөнүндө меморандумга да макулдук берилди.
Мындан тышкары, Кыргызстандын ШКУнун Мамлекеттик башкаруу академиясын түзүү боюнча сунушу колдоого алынды.
Бир жыл ичинде мындай көлөмдөгү ишти аткаруу саясий жетекчиликтен да, тышкы иштер органдарынан да чоң күчтү талап кылат.
Президент Садыр Жапаров төрагалыктын күн тартибин жеке көзөмөлүндө кармады. Бул иш Чолпон-Атада он мамлекеттин тышкы иштер министрлерин кабыл алуудан тартып, Кытай Эл Республикасынын төрагасынын мамлекеттик сапарын жана ШКУ саммитинин документтерин даярдоого чейин уланды.
Жээнбек Кулубаев жетектеген Кыргызстандын Тышкы иштер министрлиги да чоң иштерди аткарды. Министрлик тармактык кеңештерди, министрлердин жолугушууларын жана саммиттин документтерин макулдашуу иштерин жогорку деңгээлде уюштурду.
Дипломатиялык кызматта иштеген 25 жыл ичинде мен бир нерсени түшүндүм. Чакан мамлекеттин төрагалыгы анын тарыхындагы маанилүү окуяга айланышы да мүмкүн, же байкалбай өтүп кетиши да мүмкүн. Бул жерде негизги айырмачылык бюджеттин көлөмүндө эмес. Эң негизгиси — мамлекеттин жетекчилиги бул ишке өзүнүн убактысын, күчүн жана саясий күчүн жумшайбы же жокпу.
Кыргызстандын мисалында төрагалыктын ийгиликтүү болгонун айтууга толук негиз бар. Өзгөчө маанилүү жагы — ШКУ узак убакыттан кийин биринчи жолу жөн гана документтерди кабыл алуу менен чектелбестен, жаңы конкреттүү түзүмдөрдү да түздү. Өнүгүүнүн гармониялуу мейкиндиги дал ушундай жол менен курулат.
II. Эмне үчүн институттар чакан мамлекеттер үчүн өзгөчө маанилүү?
Институционалдык маселелер көп учурда кызыксыз көрүнөт. Адатта мындай маселелерди юристтерге калтырышат.
Бирок чакан мамлекеттер үчүн бул күн тартибинин эң маанилүү бөлүктөрүнүн бири.
Декларациялар бардык мамлекеттерге тиешелүү жалпы принциптерди билдирет. Ага калкы миллиарддан ашкан мамлекет да, калкы жети миллионго жетпеген мамлекет да кол коёт. Бирок декларациянын өзү жетишсиз.
Кийин ошол принциптерди ишке ашыра турган конкреттүү механизмдер жана институттар керек.
Институттун айырмасы ушунда: анын дареги, бюджети, иштөө тартиби жана жооптуу адамдары болот.
Мисалы, Өнүктүрүү банкы түзүлсө, конкреттүү долбоор менен кайрылууга жана анын каржыланышы боюнча чечим күтүүгө болот.
Коопсуздукка чакырыктарга жана коркунучтарга каршы аракеттенүү борбору маалымат сурап, аны башка мамлекеттер менен бөлүшүүгө мүмкүнчүлүк берет.
Долбоорлорду коштоо боюнча региондук борбор конкреттүү долбоорлорду ишке ашырууга жардам берет.
25 жыл бою ШКУ негизинен жалпы эрежелерди жана нормаларды иштеп келди.
Бишкек саммитинде болсо биринчи жолу конкреттүү органдарды түзүүгө өзгөчө көңүл бурулду.
Ири мамлекеттер үчүн мындай институттардын мааниси салыштырмалуу азыраак болушу мүмкүн. Анткени алардын өз банктары, өзүнүн коопсуздук жана чалгындоо органдары, өз байланыш каналдары бар.
Ал эми чакан мамлекеттер үчүн көп тараптуу институттар абдан маанилүү.
Анткени мындай формат мамлекеттердин мамилесин бир гана эки тараптын күчүнө көз каранды кылып койбойт.
Эгер эки тарап сүйлөшүп жатса жана алардын бири экинчисинен кыйла күчтүү болсо, күчтүү тараптын мүмкүнчүлүгү көбүрөөк болот.
Ал эми көп тараптуу уюмда жалпы эрежелер жана процедуралар бар.
Дипломатиялык кызматта иштеген жылдарымда дагы бир нерсени түшүндүм.
Ири эл аралык уюмдарды күчөтүү демилгесин көбүнчө эң таасирдүү мамлекеттер көтөрө бербейт.
Анткени жалпы эрежелер жана милдеттүү процедуралар алардын эркин аракеттенүү мүмкүнчүлүгүн чектеши мүмкүн.
Ал эми орто жана чакан мамлекеттер күчтүү институттарга көбүрөөк кызыкдар.
Жалпы эрежелер жана түшүнүктүү процедуралар алардын үнүн күчөтөт жана сүйлөшүүлөрдөгү позициясын бекемдейт.
Кыргызстандын быйылкы төрагалыгы муну ачык көрсөттү.
III. ШКУ экономикалык туруктуулуктун борборуна айланабы?
ШКУга мүчө мамлекеттердин экономикалык туруктуулугу маанилүү маселе. Бул мамлекеттердин жалпы салмагы абдан чоң. ШКУ өлкөлөрүндө дүйнө калкынын 40 пайыздан ашыгы жашайт.
Уюмдун экономикалык көлөмү да дүйнөдөгү негизги күч борборлорунун каалаганы менен салыштырууга боло турган деңгээлде. Бирок чоң экономикалык көлөм менен туруктуу экономикалык система бир эле нерсе эмес. Он мамлекеттин ички дүң продукциясын кошуу менен эле бирдиктүү экономикалык система пайда болбойт.
Тышкы экономикалык шарттарга көз каранды болбоону үч негизги суроо аркылуу баалоого болот:
- Кайсы валюта менен эсептешебиз?
- Ким насыя берет?
- Экономикалык талаштар кайсы эрежелер боюнча чечилет?
Биринчи суроо боюнча жылыш бар.
ШКУ өлкөлөрүнүн өз ара соодасында улуттук валюталарды колдонуу өсүп жатат. Бирок бул процесс азырынча негизинен эки тараптуу келишимдердин негизинде жүрүүдө.
ШКУ деңгээлинде бул үчүн жалпы көп тараптуу система али толук түзүлө элек.
Экинчи маселе — насыя жана каржылоо. ШКУнун Банктар аралык бирикмеси 20 жылдан ашык убакыттан бери иштеп келет.
Уюмдун маалыматтарына ылайык, анын линиясы боюнча берилген насыялардын жалпы көлөмү 100 млрд доллардан ашкан.
Бул чоң көрсөткүч. Бирок аны туура түшүнүү керек. Бул акча ШКУнун өзүнүн капиталы эмес. Бул — уюмга мүчө мамлекеттердин улуттук өнүктүрүү банктарынын жалпы көрсөткүчү.
Башкача айтканда, бир нече банктын балансын кошуп коюу менен ШКУ өз алдынча каржылык институт болуп калбайт.
Ошондуктан 2025-жылы Тяньцзинь саммитинде ШКУнун Өнүктүрүү банкын түзүү жөнүндө кабыл алынган чечим абдан маанилүү. Андан бери бул маселе боюнча бир нече консультация өткөрүлдү.
Үчүнчү консультация ушул жылдын май айында Бишкекте өтүп, ага 20 мамлекеттин делегациялары катышты. Бишкек саммити да бул ишти тездетүү ниетин дагы бир жолу тастыктады. Азырынча банктын Уставдык документтерине кол коюла элек. Банк институционалдык жактан түзүлүү процессинде турат.
Бул аракеттин жай жүрүп жатышы саясий эрктин жоктугунан эмес.
Көп тараптуу банк түзүү оңой иш эмес. Анткени мындай банк мамлекеттердин ортосундагы экономикалык таасирди кайра бөлүштүрөт.
Ошондуктан анын капиталы, валютасы, башкаруу механизми жана чечим кабыл алуу тартиби кылдат иштелип чыгышы керек.
Саясий чечим кабыл алынып, эми сүйлөшүүлөр техникалык маселелерге өткөнү — жакынкы жылдардагы эң маанилүү экономикалык процесстердин бири.
Мындай институтту шашып түзүп, бирок иштебей турган абалга жеткиргенден көрө, бир аз кечирээк түзсөк толук кандуу иштетүү туура.
Бул жерде дагы бир маанилүү нерсе бар. Тяньцзинь саммитинде Банктар аралык бирикмеге 10 млрд юань өлчөмүндө кредиттик ресурстар жана 2 млрд юань өлчөмүндө кайтарымсыз жардам берилери жарыяланган.
Бул — реалдуу каражат. Албетте, мындай каражаттан баш тартууга болбойт. Бирок бул дагы уюмдун өзүнүн акчасы эмес. Бул бир мамлекеттин ресурсу жана ал ШКУнун механизмдери аркылуу колдонулат.
Мейкиндикке чоң көлөмдөгү акча келгенде эле ал экономикалык туруктуулуктун борборуна айланбайт.
Ал үчүн уюмдун өзүнүн каражаты болушу керек. Ошондой эле ал каражатты кимге, кандай шартта жана кайсы долбоорго берүү чечимин уюм өзү кабыл ала турган механизм болушу зарыл.
Үчүнчү маселе — жалпы эрежелер.
Бул маселе буга чейин жетиштүү көңүл бурулган эмес. Тышкы экономикалык басымга туруштук берүү төлөм валютасына гана байланыштуу эмес.
Товарлар кайсы стандарттар боюнча өндүрүлөт? Талаштар кайсы сотто же юрисдикцияда чечилет? Маалыматтар кайсы серверлерде сакталат?
Булардын баары экономикалык көз карандысыздык үчүн маанилүү.
Кыргызстандын төрагалыгы бул маселелерди да күн тартибине чыгарды.
Маалыматтарды иштетүү жана эсептөө кубаттуулуктары боюнча региондук борборлорду түзүү концепциясы жактырылды.
Мамлекет башчылары жасалма интеллект боюнча кызматташуу жөнүндө меморандумга кол коюшту.
Эл аралык унаа ташууларына уруксат берүү процессин санариптештирүү боюнча да меморандум түзүлдү.
Бул акыркы маселе жөнөкөй техникалык иш сыяктуу көрүнүшү мүмкүн. Бирок иш жүзүндө бул өзүнүн жөнгө салуу системасын түзүүнүн биринчи кадамдарынын бири. Анткени транспортко уруксат берүү да мамлекеттин маанилүү башкаруу инструменттеринин бири.
Менин оюмча, ШКУнун экономикалык ийгилигин документтердин саны менен эмес, башка көрсөткүч менен өлчөө керек.
Эң маанилүү суроо — ШКУнун көп тараптуу механизми аркылуу каржыланган биринчи конкреттүү долбоор качан пайда болот жана ал кайсы валютада каржыланат?
Соода көлөмүнүн өсүшү өзүнөн өзү экономикалык туруктуулукту камсыз кылбайт.
Эгер мурдагыдай эле чийки зат жана транзит сыртка чыгып, даяр продукция сырттан кире берсе, анда экономикалык көрсөткүчтөрдүн өсүшү көз карандысыздыктын эмес, тескерисинче, көз карандылыктын өсүшүн билдириши мүмкүн.
Ошондуктан өндүрүш, кайра иштетүү, жергиликтүү өндүрүштү көбөйтүү жана жаңы жумуш орундарын түзүү маанилүү.
Туруктуулук дал ушундай шартта пайда болот.
IV. Технологиялык мүмкүнчүлүктөр
Дагы бир маанилүү маселеге өзүнчө токтолуу керек. Бул — технология. Беш жыл мурун тышкы саясаттын негизги темасы катары каралбаган бул багыт азыр дүйнөдө атаандашкан эки ири технологиялык коалициянын пайда болушуна алып келди.
Муну эми жөн гана ”технологиялык атаандаштык” деп түшүндүрүү жетишсиз.
2025-жылдын декабрында АКШнын экономикалык маселелер боюнча мамлекеттик катчысынын орун басары Pax Silica демилгесин сунуштаган.
Бул демилге критикалык чийки заттар, энергетика, алдыңкы өндүрүш, жарым өткөргүчтөр жана жасалма интеллект инфраструктурасы сыяктуу тармактарды бириктирген коалиция болуп саналат.
Ага жыйырмага жакын мамлекет кошулду. Алардын арасында Япония, Австралия, Түштүк Корея, Сингапур, Израиль жана Улуу Британия бар. 2026-жылдын июнь айында бул коалицияга Европа комиссиясы да кошулду.
Анын негизги максаттарынын бири — катышуучу мамлекеттердин Кытайга болгон технологиялык жана жеткирүү чынжырларындагы көз карандылыгын азайтуу.
Кытай тараптын жообу да көп күттүргөн жок.
16-июлда Шанхайда 29 мамлекет Жасалма интеллект жаатындагы дүйнөлүк кызматташтык уюмунун — WAICOнун уставына кол койду.
Бул уюмдун штаб-квартирасы Шанхайда жайгашат.
Айрым тышкы эксперттер WAICOну Pax Silica демилгесине түздөн-түз жооп катары баалап жатышат.
Ал эми жаңы уюм өзү саясий талаптарды койбостон, мүмкүн болушунча ачык катышуу принцибин баса белгилейт. ШКУ өлкөлөрү үчүн бул абал өзгөчө маанилүү. Шанхайда WAICOнун уставына ШКУга мүчө он мамлекеттин сегизи кол койду. Алар: Кытай, Россия, Беларусь, Казакстан, Кыргызстан, Тажикстан, Өзбекстан жана Пакистан.Бир нече жумадан кийин Иран да уюмга кошулду.
Ошентип, Кытайдын технологиялык багытына кирбеген ШКУнун толук кандуу бир гана ири мүчөсү — Индия калды.
Индиянын бул маселелер боюнча өзүнүн көз карашы бар.
Бул жерде Казакстандын позициясына өзгөчө көңүл буруу керек. Июнь айында Казакстан Pax Silicaга кирген Борбор Азиядагы биринчи мамлекет болду. Бир айдан кийин Казакстан WAICOнун уставына да кол койду. Азырынча эки технологиялык архитектурага тең бир убакта катышкан мамлекет катары Казакстандын мисалы өзгөчө көрүнүп турат.
Бул Вашингтон үчүн маанилүү кадам. Анткени Казакстан заманбап микрочиптерди өндүрүүдө керектелүүчү критикалык минералдардын олуттуу запастарына ээ.
Августтун ортосунда Reuters агенттиги АКШнын Мамлекеттик департаментиндеги каттын долбоору тууралуу жазды. Ал документте Pax Silicaга катышуу жөн гана формалдуу мүчөлүк эмес, атаандаш технологиялык түзүмгө параллелдүү катышууга туура келбеген милдеттенме катары каралган. Ушундан улам Бишкек саммитинде Казакстан сунуштаган идея өзгөчө маанилүү.
Ал идея — ШКУнун колдоосу менен мүчө мамлекеттердин университеттерин, илимий мекемелерин жана технологиялык компанияларын бириктирген жасалма интеллект борборлорунун тармагын түзүү.
Бул ШКУнун технологиялык атаандаштыкка карата биринчи институционалдык жоопторунун бири болушу мүмкүн. Башкача айтканда, эки технологиялык блоктун бирин гана тандоонун ордуна, ШКУ өзүнүн изилдөө жана технологиялык инфраструктурасын түзө алат. Муну региондук маалыматтарды иштетүү борборлору жана жасалма интеллект боюнча кабыл алынган меморандум менен кошсок, ШКУнун өз алдынча технологиялык күн тартибинин биринчи пайдубалы пайда болуп жатат. Ал пайдубалды мындан ары дагы бекемдөө зарыл.
Бирок анын дал ШКУнун 25 жылдык мааракесинде пайда болушу мыйзам ченемдүү көрүнүш. Кыргызстан да өз тандоосун ачык жасады — Шанхайда WAICOнун уставына кол коюу менен.
Бул биздин төрагалык учурунда сунушталган идеяларга болгон мамилени да өзгөртөт.
Эми алар эки технологиялык багыттын ортосундагы нейтралдуу мейкиндиктен эмес, белгилүү бир архитектуранын ичинде сунушталууда. Бирок бул тандоо дагы бир маанилүү суроону жаратат. Чакан мамлекет үчүн негизги суроо кайсы коалицияга кирүү керектиги эмес. Негизги суроо — ошол коалициянын ичинде кандай позицияны ээлей алабыз?
Маалымат борбору электр энергиясы арзан, таза жана туруктуу болгон жерде курулат. Бул жагынан Кыргызстан менен Тажикстандын гидроэнергетикалык мүмкүнчүлүктөрү чоң артыкчылык. Бул жөн гана теория эмес. Бул өнөктөштөргө азыр эле сунуш кыла турган конкреттүү ресурс. Эки технологиялык архитектуранын чыныгы күчү дагы алдыда текшерилет.
Аларды уставга канча мамлекет кол койгону менен эмес, ошол уставдардын артынан конкреттүү жумушчу топтор, биргелешкен эсептөө кубаттуулуктары жана технологиялык моделдерди реалдуу алмашуу пайда болобу — ушуну менен баалоо керек.
V. Борбор Азия көпүрө эмес, туруктуулуктун борбору болушу керек
Эми Борбор Азияга токтололу. Бул жерде ”көпүрө” деген кеңири колдонулган метафорага каршы пикир айткым келет. Көпүрө — жакшы угулган образ. Бирок мамлекет үчүн бул кооптуу роль болушу мүмкүн. Көпүрө аркылуу башкалар өтөт. Көпүрөнүн өзүнүн кызыкчылыгы болбойт. Ал эки жээкти гана бириктирет. Анын үстү менен адамдар жана жүктөр көбөйгөн сайын көпүрө көбүрөөк эскирет. Көпүрө болгон мамлекеттер көбүнчө транзиттик киреше алып, башка мамлекеттер түзгөн эрежелерди кабыл алат. Кийин өз тагдыры өздөрүнүн катышуусуз чечилип жатканын көрүшү мүмкүн. Ошондуктан башка бир образды сунуш кылгым келет.
Бул — туруктуулуктун борбору же арканын кулпулоочу ташы.
Кулпулоочу таш арканын ортосунда турат жана бүт конструкцияны кармап турат. Аны алып салсаң, арка кулап калышы мүмкүн. Ал жүктү көтөргөнү үчүн маанилүү. Борбор Азияны да ушундай роль күтүп турушу мүмкүн.
Кээ бир эксперттер Азия менен Европанын ортосундагы бардык негизги кургактык каттамдары Борбор Азия аркылуу өтөт деп айтышат.
Бул толук туура эмес. Мисалы, Кытайдан Европага кеткен түндүк каттам Транссибирь темир жолу аркылуу өтөт. Ал Борбор Азияны толугу менен айланып өтөт.
”Түндүк–Түштүк” коридорунун да үч негизги бутагы бар. Алардын чыгыштагысы Казакстан жана Түркмөнстан аркылуу Борбор Азиядан өтөт. Батыштагы багыт Каспийдин батыш жээги аркылуу Азербайжанга чыгат.
Транскаспий багыты болсо деңиз аркылуу өтөт.
Орто коридордун да Казакстан аркылуу өткөн бөлүгү бар, бирок ал Каспийден кийин башка багыттарга бөлүнөт. Демек, Борбор Азия аркылуу өткөн ар бир транспорттук каттамдын альтернативдүү жолу бар.
Бул — ”көпүрө” деген түшүнүккө каршы эң маанилүү аргумент. Эгер көпүрөнү айланып өтүүгө мүмкүн болсо, ал өз шарттарын башкаларга таңуулай албайт. Тескерисинче, башка мамлекеттер койгон шарттарга көнүүгө туура келет.
Чыгыш менен Батышты байланыштырган регион жөнүндө айтылган көптөгөн сөздөр ”бизсиз эч нерсе мүмкүн эмес” деген түшүнүккө таянат. Бирок бизди айланып өтүүгө мүмкүн. Транзиттик киреше да эң туруктуу кирешелердин бири эмес. Ал башка мамлекеттердин согушуна, санкцияларына жана тарифтик чечимдерине көз каранды болуп калышы мүмкүн. Ал чечимдер биздин катышуубузсуз эле кабыл алынышы мүмкүн. Ошондуктан Борбор Азия өзүнүн маанисин транзит менен гана чектебеши керек.
Туруктуулуктун борбору өзүнүн ордунда туруп, жүктү көтөргөнү үчүн маанилүү. Ошондуктан биз Борбор Азияны чындап алмаштыргыс кыла турган нерселерди издешибиз керек.
Мисалы, транспорттук каттамды башка жол менен алмаштырууга болот. Бирок суу ресурстарын оңой эле башка жактан табуу мүмкүн эмес. Борбор Азиядагы жана коңшу аймактардагы көптөгөн дарыялар Кыргызстан менен Тажикстандын тоолорунан башталат. Суу үчүн башка география түзүү мүмкүн эмес.
Ошондой эле транспорттук багытты башка жол менен алмаштырууга болот, бирок ШКУнун өзү менен байланышкан Борбор Азиянын ордун толук алмаштыруу оңой эмес. ШКУ дал ушул региондун коопсуздук жана кызматташтык маселелеринин негизинде түзүлгөн. Борбор Азия мамлекеттери Уюмдун алгачкы күндөрүнөн тартып анын ичинде болуп келген.
Жогорку деңгээлдеги документтерде да Борбор Азия ШКУнун өзөгү экендиги белгиленген.
Мындан тышкары, транспорттук каттамды адамдар картага гана карап тандабайт. Алар баасына, мөөнөтүнө, тарифтердин туруктуулугуна жана бажы процедураларынын сапатына карашат. Географияны өзгөртүү мүмкүн эмес. Бирок транспорттун баасын, мөөнөтүн, тарифтерди жана бажы процедураларын жакшыртууга болот.
Саммит өткөн жумада бул көрүнүш ачык байкалды. Эки тараптуу келишимдер көп тараптуу келишимдерге караганда кыйла көбүрөк болду. Мисалы, Кыргызстан менен Кытайдын ортосунда инвестиция, энергетика, айыл чарбасы, санариптик технологиялар жана гуманитардык кызматташтык боюнча 32 документке кол коюлду.
Бул маанилүү көрсөткүч. Анткени көп тараптуу институттар дагы эле калыптанып жаткан учурда, конкреттүү экономикалык милдеттенмелер негизинен эки тараптуу форматта кабыл алынууда. Бирок бул көп тараптуу институттардын кереги жок дегенди билдирбейт. Тескерисинче, бул аларды тезирээк түзүүнүн зарылдыгын көрсөтөт. Борбор Азияда материалдык негиз да түзүлө баштады.
Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан темир жолу көп жылдар бою талкууланып келген долбоор болчу. Азыр ал бийик тоолордо реалдуу курулушка айланды. Бул көп тараптуу сүйлөшүүлөр жөн гана сөз эмес экенин көрсөтөт. Кээде сүйлөшүүлөрдүн жыйынтыгы чыныгы темир жолго жана туннелге алып келет.
Электр энергиясынын агымдары, суу-энергетикалык байланыштар жана азык-түлүк коридорлору да жөн гана идея эмес. Алардын конкреттүү картасы, долбоору жана сметасы бар. Азиядагы ири дарыялардын жогорку жана төмөнкү агымындагы мамлекеттерди бириктирген ШКУ суу жана мөңгүлөр маселесине туруктуу негизде көңүл бурушу керек. Бул маселени анда-санда гана эскерүү жетишсиз.
Кыргызстандын төрагалыгы тоолуу аймактардын маселесин ушул максатта туруктуу көтөрүп келди. Ал эми Глобалдык Түштүк жөнүндө сөз кылсак, ШКУ бүгүн Евразиянын түндүгүн жана Түштүктү бир үстөлгө тең укуктуу мамлекеттер катары чогулткан маанилүү аянтча болуп калды. Индия, Пакистан жана Иран бул Уюмга конок катары эмес, толук укуктуу мүчө катары кирди. Бишкек саммитине карата дагы үч континенттен диалог боюнча өнөктөштөр кошулду. Демек, саясий деңгээлде байланыш түзүлдү. Эми материалдык байланыштарды да түзүү керек. Алардын ичинде транспорт, төлөм системалары жана жалпы стандарттар бар. Бул байланыштардын физикалык өзөгү Борбор Азия аркылуу өтүшү мүмкүн. Бирок көпүрө менен туруктуулуктун борборунун айырмасы географияда эмес. Айырма саясий позицияда жана жүрүм-турумда.
Көпүрө болуп калуу — региондун өзүнүн күн тартиби болбой, башкалардын кыймылын гана камсыз кылышы.
Ал эми туруктуулуктун борбору болуу — регион өзүнүн маселелерин күн тартибине чыгарып, аларды жалпы региондук күн тартибине айландыруу.
Кыргызстандын төрагалыгы буга мисал болду.
Орточо көлөмдөгү мамлекет ШКУнун күн тартибине олуттуу таасир бере аларын көрсөттү.
Тоолуу аймактар, климаттын өзгөрүшү, жашыл энергетика жана жасалма интеллект өзүнчө маанилүү багыттар катары көтөрүлдү.
Эгер Борбор Азия ШКУнун туруктуулук борборуна айлангысы келсе, беш мамлекет бирдиктүү регион катары аракет кылышы керек.
Азыр негизги маселелер боюнча беш мамлекет беш башка үн менен сүйлөсө, бизди бир күчтүү үн катары эмес, өз-өзүнчө беш алсыз үн катары кабыл алышат.
Ошондуктан Борбор Азиядагы беш мамлекеттин консолидациясы жөн гана тилектештик же саясий ураан эмес.
Бул региондун өзүнүн кызыкчылыктарын коргоп, башкалардын үстүнөн өтө турган жөн гана ”көпүрө” болуп калбашы үчүн зарыл шарт.
VI. Эми эмне кылыш керек?
Саммит аяктады. Коноктор үйлөрүнө тарашты. Эми эң оор иш башталат. Бул — жаңылыктарда көп көрсөтүлбөгөн күнүмдүк иш. Кыргызстан төрагалык кылган жылды жакшы жыйынтыктар менен аяктады. Өлкө өзүнүн саммитин жогорку деңгээлде өткөрдү. Эми үч багытка өзгөчө көңүл буруу керек деп эсептейм.
Биринчиси — даяр долбоорлордун портфелин түзүү
ШКУнун Өнүктүрүү банкы түзүлүп, иштей баштаганда даяр долбоорлору бар мамлекеттер артыкчылыкка ээ болот. Ошондуктан азыртан баштап даярдык көрүү зарыл. Банк түзүлүп жаткан учурда эле техникалык-экономикалык негиздемеси даяр, каржылоого берүүгө боло турган долбоорлордун тизмесин түзүү керек. Мүмкүн болсо, бул долбоорлор бир нече мамлекетти камтыган трансчек аралык долбоорлор болушу керек. Анткени көп тараптуу банктар мындай долбоорлорго өзгөчө кызыкдар болот. Эрежелерди иштеп чыгуу менен долбоорлорду даярдоо бири-биринен кийин эмес, бир убакта жүргүзүлүшү керек.
Экинчиси — тоолуу аймактардын маселесин туруктуу багытка айландыруу
Мөңгүлөр, бийик тоолуу энергетика, суу ресурстары жана тоолуу аймактарды климаттын өзгөрүшүнө ылайыкташтыруу маселелери бир гана Кыргызстандын төрагалыгы учурунда көтөрүлүп, кийин токтоп калбашы керек. Бул багыттарда Кыргызстандын өзүнүн түздөн-түз кызыкчылыгы бар.
Ошондой эле бул тармактарда биздин адистердин тажрыйбасы жана компетенциясы бар. Ошондуктан Кыргызстан бул маселелер боюнча региондун атынан сүйлөй алат. Бул тема туруктуу жумушчу топко берилиши керек. Анын иш графиги жана так милдеттери болушу зарыл. Болбосо бул маселе Кыргызстан төрагалык кылган жыл менен кошо күн тартибинен чыгып кетиши мүмкүн. Төрагалыктын Пакистанга өтүшү бул багыт үчүн жакшы мүмкүнчүлүк. Анткени тоолуу аймактар жана мөңгүлөр маселеси Пакистан үчүн да абдан маанилүү.
Үчүнчүсү — эксперттик инфраструктураны түзүү
ШКУнун күн тартиби саммиттерде гана түзүлбөйт. Ал саммиттердин ортосундагы мезгилде, жумушчу топтордо жана эксперттик аянтчаларда калыптанат. Ошондуктан адистердин ишин күчөтүү зарыл.
Кыргызстандын төрагалык кылган жылы аналитикалык борборлордун форуму жана алардын өз ара кызматташуусунун туруктуу механизмин түзүү боюнча чечимдер кабыл алынды. Бул чоң мүмкүнчүлүк. Бирок эксперттик байланыштар үзгүлтүксүз иштеши керек.
Эгер кыргызстандык аналитикалык институттар ШКУнун күн тартиби боюнча дайыма иштеп турбаса, эки жылдан кийин кайрадан саммитке аз калганда башка мамлекеттер даярдаган документтерди окуп отуруп калышыбыз мүмкүн. Ошондуктан эксперттик потенциалды сактоо жана өнүктүрүү маанилүү.
Жыйынтык
Бишкекте өткөн ШКУ саммиттерин бир тарыхый тизме катары караса болот. Мындай өзгөчө тарыхый серия башка борбор калааларда жок.
1999-жыл.
Бул кезде ”Шанхай бешилтиги” гана болгон. ШКУ али түзүлө элек болчу. Негизги сөз чек ара жана мамлекеттердин бири-бирине болгон ишенимин бекемдөө жөнүндө жүргөн.
2007-жыл.
Алты мамлекет ”Узак мөөнөттүү коңшулук, достук жана кызматташтык жөнүндө келишимге” кол койду. Бул мамлекеттердин тынч жана ынтымактуу жашоого болгон саясий ниетин көрсөттү.
2013-жыл
Ошол эле алты мамлекет бул келишимди ишке ашыруунун 2013-2017-жылдарга карата Иш-аракеттер планын кабыл алды. Башкача айтканда, саясий ниет конкреттүү иш планына айланды.
2019-жыл
ШКУга мүчө мамлекеттердин саны сегизге жетти. 20дан ашык документ кабыл алынды. Экстремизмге каршы аракеттенүү боюнча конвенция күчүнө кирди. “ШКУ — Афганистан” байланыш тобунун жол картасына кол коюлду. Уюм коркунучтарды жөн гана талкуулабай, алар менен практикалык иштөөгө өтө баштады.
2026-жыл
ШКУда он мамлекет бар. 28 документ кабыл алынды. Уставга өзгөртүү киргизүү жөнүндө протокол кабыл алынды. Жаңы институттарды жана борборлорду түзүү боюнча документтер кабыл алынды. Демек, ШКУнун өнүгүү жолун мындайча сүрөттөөгө болот:
ниет жөнүндө декларациядан — иш планына, иш планынан — конвенцияга, конвенциядан — конкреттүү органдарга.
Ар бир Бишкек саммити ШКУну дагы бир баскычка көтөрүп, аны конкреттүү иштеген түзүмгө жакындатты. Ушул жагынан алганда Бишкектин ШКУдагы өзгөчө ролу бар. Уюм Кыргызстанга келген сайын өзүнүн түзүмүн жана иш механизмдерин дагы бир кадам алдыга жылдырып келди. Бул мүмкүнчүлүк тарыхый шарттардан улам пайда болду.
Кыргызстан бул шарттарды өзү түзгөн эмес. Бирок өлкө акырындык менен бул мүмкүнчүлүктү туура пайдаланууну үйрөнүп жатат. Жыйынтыктап жатып, бир нерсени өзгөчө белгилегим келет.
ШКУга мүчө мамлекеттер алдыда кандай гана кыйынчылыктарга жана тоскоолдуктарга туш болбосун, алар биргелешип өз элдери үчүн жакшы келечек түзө алат деп терең ишенем.
Бул келечек карама-каршылыкка эмес, кызматташтыкка, өз ара урматтоого жана жаратуучулукка негизделиши керек. Биздин мамлекеттердин жалпы мүмкүнчүлүгү биздин өлкөлөр үчүн гана эмес, жалпы адамзат үчүн да чоң жаратуучу күчкө айлана алат.
Ал дүйнөдөгү туруктуулукка, экономикалык жана социалдык өнүгүүгө, ошондой эле глобалдык гармонияга өз салымын кошо алат.
Аликбек Жекшенкулов — Саясат таануу илимдеринин доктору, Кыргыз Республикасынын өзгөчө жана ыйгарым укуктуу элчиси, Кыргыз-Россия Славян университетинин профессору, Кыргыз Республикасынын мурдагы тышкы иштер министри (2005–2007-жылдар).
