Кыргызстандын эмгек сиңирген экономисти Нурбек Элебаев президент сунуштаган административдик-аймактык реформаны предметтүү жана кеңири талдап чыкты. Эксперт мамлекет башчысы демилгелеген өзгөрүүлөр бир катар артыкчылыктарга жеткирерин белгиледи.
Аппараттарды кармоого кеткен чыгымдарды үнөмдөө жана аткаминерлердин санын кыскартуу - бул көзгө дароо көрүнгөн жагы. Мындан тышкары, эксперт бийликти оптималдаштыруу жана башкаруу механизмдерин өркүндөтүү Кыргызстанда жаңы өсүү чекиттеринин пайда болушуна, экономикалык потенциалды бекемдөөгө жана өнүктүрүүгө кандайча түрткү берерин талдап берди. Ошол эле учурда инвесторлордун, бизнестин жана өнөр жай ишканаларынын активдүүлүгү өлкө аймактары боюнча тең салмактуу бөлүштүрүлүп, өлкөдө бардык региондордо өндүрүштөрдү, комплекстерди жана кластерлерди түзүүгө кошумча мүмкүнчүлүктөр пайда болот.
Кененирээк маалымат “Кабар” маалымат агенттиги үчүн даярдалган эксклюзивдүү материалда берилет.
Президенттик реформанын негизги максаттары - каржылык жактан көз карандысыз айыл өкмөттөрдү түзүү, мамлекеттик башкаруунун натыйжалуулугун жогорулатуу, бюрократияны жана республикалык бюджеттен дотация алууну кыскартуу болуп саналат.
Президент өзү так жана кыска белгилегендей, реформа ири масштабда бириктирүү аркылуу экономикалык жактан туруктуу, өзүн-өзү камсыздай алган административдик бирдиктерди түзүүгө багытталган. Ошол эле учурда бул процесс жергиликтүү кеңештер жана калк менен тыгыз кызматташтыкта, алардын пикирин эске алуу менен жүргүзүлүшү керек. Реформанын күтүлүп жаткан жыйынтыктары — жергиликтүү мамлекеттик аппаратты кармоого кеткен чыгымдардын натыйжалуулугун жогорулатуу, жергиликтүү органдардын ресурстарды жоопкерчиликтүү жана натыйжалуу башкаруусу, ошондой эле мамлекеттик жана муниципалдык ресурстарга ачык жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу болуп эсептелет.
Белгилей кетүүчү жагдай, административдик-аймактык реформа Кыргызстандын 2026-жылга чейинки Улуттук өнүгүү программасынын алкагында ишке ашырылууда. Бул болсо аны ишке ашыруунун акыркы баскычына киргендигибизди билдирет.
Буга байланыштуу белгилей кетүү керек, 2026-жыл башталгандан бери жөн гана чек араларды механикалык бириктирүү автоматтык түрдө экономикалык өсүштү камсыз кыла албасы айкын болду. Реформа “кагаз жүзүндө” калбай, жарандарга чындап пайдалуу болушу үчүн басым административдик чаралардан экономикалык өз алдынчалуулукка бурулушу зарыл.
Дал ошондуктан эксперттер белгилегендей, реформаны алдыга жылдырууда бүгүнкү күндө эң туура деп эсептелген зарыл кадамдар төмөнкүлөр болуп саналат:
1.Каржылык децентрализация (“Акча жеринде калышы керек”).
Эгер айыл өкмөттөр мурдагыдай эле борбордон субсидия күтүп кала берсе алардын жөн гана ирилештирүүдөн пайда жок.
- Салык реформасы: киреше салыгынын жана сатуу салыгынын көбүрөөк бөлүгү жаңы округдун бюджетинде калышы керек.
- Шыктандыруучу гранттар: каражаттар “жеп коюуга” эмес, округда жаңы жумуш орундарын түзө турган долбоорлорго гана бөлүнүшү зарыл.
2. Жоопкерчилиги жок бирикмелердин ордуна өсүү чекиттерин түзүү.
Беш жакыр айылды бириктирип, алар өзүнөн-өзү байып кетет деп үмүт кылууга болбойт.
- Адистешүү: ар бир жаңы округ өзүнүн экономикалык багытына ээ болушу керек (логистикалык хаб, айыл чарба продукциясын кайра иштетүү, туризм ж.б.).
- Инфраструктуралык негиз: инвестициялар бириккен округдун ичиндеги жолдорго жана коммуникацияларга багытталышы керек, ошондо четки аймактардагы тургундар жаңы борбордон обочодо калбайт.
3. Аткаминерлердин физикалык катышуусунун ордуна санариптештирүү.
Мурда тургундар райборборго барууга мажбур болсо, эми (ирилешкен округдардын шартында) аралык дагы да көбөйдү.
- Мобилдик мамлекеттик кызматтар: “Түндүк” тиркемесин бардык маалымкаттар жана уруксаттар администрацияга барбай эле алынуучу деңгээлге жеткирүү.
- Санарип айыл өкмөтү: округ башчысы аймакты чексиз жыйындар аркылуу эмес, жерлерди, жайыттарды жана бюджетти онлайн-мониторинг аркылуу башкаруусу керек.
4. Чыныгы жергиликтүү өз алдынча башкаруу
АТРдин негизги тобокелдиги — бийликтин элден алысташы.
- Жергиликтүү кеңештерди күчөтүү: бириккен округдардын депутаттары акимдерди жана башкармалык жетекчилерин көзөмөлдөөнүн реалдуу механизмдерине ээ болушу керек.
- Ачык-айкындуулук: “жарандык бюджетти” киргизүү, анда тургундар добуш берүү аркылуу каражатты кайда жумшоону өздөрү чечет (сейил бак, жарыктандыруу же канал оңдоо).
5. Кадрларды адистештирүү.
Ирилештирүү жаңы типтеги башкаруучуларды - жөн гана “чарбачыларды” эмес, менеджер-экономисттерди талап кылат. Алар төмөнкү жолдор менен тандалышы керек:
- Ачык конкурс: округ башчыларын дайындоо инвестиция тартуу жөндөмүнө жараша KPI көрсөткүчтөрү менен тандоодон өтүшү зарыл.
- Окутуу: муниципалдык кызматкерлерди жаңы укуктук жана санариптик шарттарда иштөөгө кайра даярдоо.
Бүгүн АТРди кантип илгерилетүү керек?
Бүгүн административдик-аймактык реформаны “чиновниктерди кыскартуу”катары берүүнүн кереги жок (бул мамлекеттик аппаратты чочулатып, элге кызыктуу эмес). Реформаны алыскы округдардагы жолдордун, мектептердин жана кызмат көрсөтүүнүн сапаты шаардык деңгээлден кем болбошу үчүн ресурстарды бир жерге топтоо аркылуу мүмкүнчүлүктөрдүн теңдиги катары көрсөтүү керек.
Кыргызстанда 2026-жылы айылдык аймактардын (айыл аймактарынын) финансылык модели иштей башташы үчүн ал “жашоо үчүн күрөш” системасынан “табышкер экономика” системасына өтүшү керек.
Эксперттердин пикири боюнча, бул иш жүзүндө төмөнкүдөй болушу зарыл:
- Округдун “бирдиктүү капчыгына өтүү”.
Мурда ар бир кичинекей айылдын бюджети өтө аз болуп, ал болгону бухгалтердин маянасына жана бир көчөнүн жарыктандыруусуна гана жетчү. Эми болсо:
- Ресурстарды топтоо: 5-8 айылдын бюджетин бириктирүү олуттуу долбоорлор үчүн каражат топтоого мүмкүнчүлүк берет (мисалы, атайын техника сатып алуу, сугат тармагын толук оңдоо же кайра иштетүү цехин куруу).
- Операциялык чыгымдарды кыскартуу: беш бухгалтериянын жана беш администрациянын ордуна бир гана структура кармалып, үнөмдөлгөн каражат өнүгүү бюджетине багытталат.
2. Салыктарды “жеринде калтыруу”
Аким же округ башчысы үчүн негизги стимул — бюджеттин түздөн-түз ишканалардын жана чарбалардын санына көз каранды болушу.
- Салыктарды бөлүштүрүү: киреше салыгынын жана сатуу салыгынын көбүрөөк бөлүгү округда калышы керек (мисалы, 70–80%га чейин).
- Мүлк жана жер салыгы: бул салыктар 100% жергиликтүү бюджетте калууга тийиш. Бул инвентаризацияны жакшыртууга жана жашыруун объекттерди аныктоого түрткү берет.
3. Региондорду өнүктүрүү фонддору
2026-жылы жаңы округдар үчүн бул фонддордун иштөө логикасы өзгөрүшү керек:
- Долбоордук ыкма: каражат “тең бөлүштүрүлбөшү” керек. Алар өзүн-өзү актаган долбоорлорго берилет: округ 30% салат, фонд 70% кошот (мисалы, туристтик кластер).
- “Түндүк” аркылуу ачыктык: жарандар фонддун ар бир каражатын көрүп, кайсы долбоор биринчи экенин добуш берүү аркылуу тандай алышы керек.
4.Теңдөө механизми (дотациялар)
Кыргызстанда дотациялардан толук баш тартуу азырынча мүмкүн эмес, бирок эрежелер өзгөрүшү зарыл:
Шыктандыруучу субсидиялар: эгер округ өз кирешесин 10%га көбөйтсө, мамлекет кошумча грант менен сыйлашы керек.
- “Теңдөө” принциптеринен баш тартуу: киреше тапкан округдун дотациясы дароо кыскарбоого тийиш, антпесе өнүгүү стимулу жоголот.
5.Жеке инвестицияларды тартуу
Округ мамлекеттик-жеке өнөктөштүк (МЖӨ) жана баалуу кагаздарды чыгаруу укугуна ээ болушу керек.
- Муниципалдык облигациялар: насыялык жакшы рейтинги бар ири округдар базар, логистикалык борбор сыяктуу объекттерди куруу үчүн баалуу кагаз чыгарууга укуктуу болушу керек.
Өз сунуштарын негиздөө үчүн төмөндө 2026-жылга чейинки жергиликтүү бюджеттердин динамикасын карап көрүү сунушталат.
Жергиликтүү бюджеттердин динамикасы
2026-жылдын январь айында гана жергиликтүү бюджеттердин кирешелери 4,9 млрд сомго жетип, өткөн жылдын январь айына салыштырмалуу 48,3% жогору болду. Бул ресурстарды ирилештирилген округдарда чогултуу реалдуу акча алып келе баштаганын тастыктайт. Салыктардын ичинде негизги үлүштү киреше салыгы ээлеп, ал болжол менен 70-80% түзөт жана аймакта жумуш орундарын түзүүгө негизги стимул болуп саналат. Мүлк салыгы 5–10% деңгээлинде болуп, жергиликтүү кенештер тарабынан бекитилген жаңы ставкалар 100 сом/м²ге чейин жетет. Жер салыгы болжол менен 5% үлүшкө ээ болуп, кадастрдык баалоого көз каранды туруктуу киреше булагы болуп саналат. Роялти 50% үлүш менен аймакка жараша өзгөрүп, жергиликтүү карьерлерди иштетүүдөн түз киреше алып келет.
