Шанхай кызматтык уюму жаңы көп уюлдуу дүйнөнүн борборлорунун бири катары күч алууда. Бул тууралуу саясат таануучу Марс Сариев "Кабар" агенттигине берген маегинде билдирди. Эксперт уюм эл аралык өз ара аракеттенүүнүн ийгиликтүү жана натыйжалуу институтуна айланганына көңүл бурду. Бул белгилүү бир мааниде ишенимге, өз ара урматтоого жана теңчиликке негизделген цивилизациялык өнүгүүнүн альтернативдүү жолу.
Бүгүнкү күндө ШКУ – бул чоң Евразия мейкиндигинин туруктуулугун, өнөктөш өлкөлөрдөгү экономикалык жигердүүлүктү жана сырткы соккулар менен кризистерден коргоону камсыз кылган эл аралык кызматташтык платформасы.
— Азыркы тапта ШКУ чөлкөмүндөгү абал дүйнөдө болуп жаткан окуялардан кыйла жакшы жагына айырмаланарын көрүп жатабыз. Өнөктөш өлкөлөрдүн экономикасы сырткы соккуларга карабай өсүүдө, өз ара сооданын көлөмү артууда. ШКУга мүчө мамлекеттер энергоресурстар жана азык-түлүк менен жетиштүү деңгээлде камсыздалган, ири инфратүзүмдүк долбоорлорду биргелешип ишке ашырышууда. Уюм евразиялык кызматташтыктын кеңири мейкиндигинде туруктуулуктун кепилдиги болуп жатат деп айта алабызбы?
— Албетте, туруктуулуктун сыры жөнөкөй: бул глобалдык конъюнктурага жагуу үчүн эмес, улуттук кызыкчылыктарга негизделип курулган өнөктөштөр ортосундагы ишенимдүү жана прагматикалык мамилелер. ШКУ өлкөлөрү бирин-бири урматтоого жана кандайдыр бир силкинүүлөр башталганда колдоого үйрөнүштү.
Шанхай кызматташтык уюму – бул кызыкчылыктарды шайкеш келтирүүчү платформа жана Евразиянын альтернативдүү экономикалык, энергетикалык жана транспорттук архитектурасы. Анын канчалык бекем экенин биз Чыгыш Европадагы жана Жакынкы Чыгыштагы чыр-чатактуу кырдаалдардын мисалында көрүп жатабыз. Ормуз кысыгынын жабылышынан дүйнө титиреп, мунайдын баасы кескин көтөрүлдү, мындан тышкары глобалдык рынокто углеводороддордун тартыштыгы жаралды.
Кризистин масштабы кеңейүүдө, бирок бул жагынан дагы ШКУ туруктуу. Өнөктөштөр эл аралык кырдаал анча жагымдуу эмес учурда да экономикалык өсүштү сактап калуу үчүн бардык керектүү ресурстар жана мүмкүнчүлүктөр менен камсыздалган.
Кытай менен Россия өлкөлөрдүн батыш институттарына көз карандылыгын азайтуучу аймактык жана глобалдык таасир этүү чынжырларын куруу менен жаңы мүмкүнчүлүктөрдү пайдаланышууда. ШКУ жөн гана аймактык уюм эмес, Евразиянын стратегиялык картасына таасир эте алган күч борборлорунун бирине айланууда.
Финансылык борборлор арасында таасир этүү зоналарын кайра бөлүштүрүү жүрүп, соода каттамдарынын логистикасы өзгөрүүдө. Бул геосаясий процесстер дүйнөнү өзгөртүп жатат жана ал эч качан мурункудай болбойт.
— ШКУнун 25 жылдыгы белгилене турган жылда Кыргызстандын артыкчылыктары кандай? Биздин өлкө дүйнө олуттуу трансформацияларды баштан кечирип жаткан мезгилде уюмга төрагалык кылууда. Бишкектин ШКУдагы кызматташтыкты чыңдоого багытталган кайсы демилгелери өзгөчө көңүл бурууга татыктуу?
— Кыргызстан үчүн Шанхай кызматташтык уюмуна төрагалык кылуунун мааракелик жылы – бул жөн гана жоопкерчилик эмес, Евразиянын жаңы геосаясий архитектурасындагы өз ролун активдештирүү мүмкүнчүлүгү.
Негизги багыттар белгилүү. Биринчиден, бул транспорт жана логистика. Биздин республика транзиттик байланыштарды өнүктүрүүгө, анын ичинде "Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан" темир жолу сыяктуу долбоорлорду алга жылдырууга басым жасоодо. Бул демилгелер өлкөнү жаңы жеткирүү чынжырларына интеграциялап гана койбостон, анын Кытай, Борбор Азия, Түштүк Азия, Жакынкы Чыгыш жана континенттин Европа бөлүгүнүн ортосундагы транзиттик ролун күчөтөт.
Экинчиси – энергетика жана суу ресурстары. Кыргызстан бүтүндөй чөлкөмдүн туруктуулугу жана өнүгүүсү үчүн мааниге ээ болгон ири долбоорлорду координациялоодо негизги ролду ойной алат. Мындай демилгелерге активдүү катышуу, өзгөчө ресурстар үчүн атаандаштык күчөгөн шартта, өлкөнүн позициясын турукташтыруучу борбор катары бекемдейт. Камбар-Ата-1 ГЭСинин мисалында биз жакынкы кошуналар менен кооперациянын алкагында мындай өнөктөштүк кандай өнүгүп жатканын көрүп жатабыз.
Үчүнчү багыт – санариптик жана гуманитардык күн тартиби. Билим берүү жана илимий алмашууларды өнүктүрүү, ошондой эле ШКУнун жалпы санариптик мейкиндигин калыптандыруу Кыргызстанга билим жана технологиялардын активдүү интегратору катары позицияны ээлөөгө мүмкүндүк берет, бул өлкөнүн уюмдагы стратегиялык маанисин жогорулатат.
Кыргызстан маданий жана туристтик демилгелерди күчөтүп, ШКУ ичиндеги алмашууларды жана иш-чараларды колдойт. Бул глобалдык турбуленттүүлүк шарттарында өтө маанилүү болуп калган ишеним жана өз ара көз карандылык чөйрөсүн түзөт.
— ШКУнун туруктуулугунун сыры эмнеде? Бул саясий кызматташтыктын жаңы философиясыбы же өз ара аракеттенүүнүн кыйла адилеттүү формасыбы? Бул өнөктөштүк түзүмү кандай пайдубалга таянат?
— Эгерде ШКУнун эволюциясына кунт коюп карасак, анда ал башынан эле идеологиялык бирдиктүүлүккө эмес, ишенимге жана прагматикалык кызматташтыкка басым жасалган саналуу эл аралык форматтардын бири экени айкын болот.
ШКУда ар башка цивилизациялык мейкиндиктерди – кытай, орус, борбор азиялык, түштүк азиялык жана перс мейкиндиктерин билдирген мамлекеттер өз ара аракеттенишет. Бул өлкөлөр саясий системалары, диний салттары жана тарыхый тажрыйбалары менен айырмаланат. Бирок, дал ушул ар түрдүүлүк уюмдун өзгөчөлүгү болуп калды.
Тажрыйба көрсөткөндөй, цивилизациялык айырмачылыктар өзүнөн өзү чыр-чатактын булагы эмес. Чыр-чатактар өнүгүүнүн бир модели өзүн универсалдуу жана жалгыз туура деп жарыялоого аракет кылганда келип чыгат.
ШКУ башынан эле башка принципке – тең укуктуулук жана бири-биринин кызыкчылыктарын эске алуу принцибине негизделген. Ошондуктан "Шанхай духу" деген термин пайда болгон – бул өз ара ишенимдин, консультациялардын жана компромисс издөөнүн атмосферасы.
Блоктук тирешүү логикасы кайрадан күчөп жаткан заманбап дүйнөдө кызматташтыктын мындай форматы өзгөчө суроо-талапка ээ. Иш жүзүндө ШКУ ар башка цивилизациялык дүйнөнүн тынчтыкта чогуу жашоо мүмкүнчүлүгү иш жүзүндө текшерилген лабораторияга айланды.
— Борбор Азия жана Кыргызстан бул кызматташтык моделине абдан ийгиликтүү кошулду. Өнүгүү жолунда тынчтыкты сүйүү саясатын жүргүзүү менен биздин чөлкөм ШКУнун маанилүү, балким, негизги тирегине айланып бараткандай...
— Борбор Азияны глобалдашуунун эң байыркы аянтчаларынын бири деп атоого болот. Азыркы Кыргызстандын аймагы аркылуу Улуу Жибек жолунун эң маанилүү каттамдары өткөн.
Тянь-Шань аймактары жөн эле соода коридору болбостон, ал маданияттардын жолугушуу мейкиндиги болгон. Бул жерде кытай, индия, перс, түрк жана жакынкы чыгыш салттары кесилишкен. Товарлар менен бирге идеялар, диндер, илимий билимдер жана көркөм стилдер жайылган.
Тан доорунун улуу акыны Ли Бо дал ушул чөлкөмдө төрөлгөнү бекеринен эмес, аны көптөгөн булактар Чүй өрөөнүндөгү Баласагын шаары менен байланыштырышат. Анын поэзиясы ачык евразиялык мейкиндиктин духун абдан жакшы берет. Өзүнүн бир ырында ал мындай деп жазган: "Чөйчөктү көтөрөм – тунук айды чакырам, көлөкөм үчүнчү маектешим болот".
Бул саптарда адам, табият жана маданият бирдиктүү мейкиндикке бириккен чек арасыз дүйнөнүн философиясы сезилет.
Ошондуктан Борбор Азия үчүн цивилизациялык алмашуу идеялары көнүмүш нерсе, анткени биздин чөлкөм кылымдар бою Чыгыш менен Батыштын ортосундагы көпүрө катары жашап келген.
Бүгүнкү күндө Борбор Азия Евразиядагы цивилизациялык ортомчулук мейкиндиги болуп дагы бир жолу маанилүү ролду ойной алат, мында түрдүү маданий дүйнөнүн кагылышы жок, бирок бири-бирин түшүнүүгө үйрөнүшөт.
Бул жагынан алганда гуманитардык жана маданий диалогдун заманбап демилгелери иш жүзүндө бир кезде Улуу Жибек жолунда болгон ачыктык духун кайтарууда.
