Акыркы беш жылда бийлик мамлекеттик аппаратты тез арада мобилизациялоого, ыкчам чечимдерди кабыл алууга жана конкреттүү натыйжаларга жетишүүгө жөндөмдүү экенин көрсөттү. Экономикалык динамика, инфраструктуралык курулуш, уюшкан кылмыштуулукка каршы күрөштүн күчөшү жана мамлекеттик активдерди кайтарып алуу боюнча кеңири масштабдуу аракеттерди өзгөчө белгилөө керек. Бул туурасында белгилүү мамлекеттик жана саясий ишмер, мурунку премьер-министр Феликс Кулов “Кабар” агенттигине берген маегинде билдирди.
Саясатчы биринчи баскычтын ийгилиги экинчи этаптагы талаптарды бир топ жогорулатканын айтып, кийинки баскыч башкаруу институттарынын сапатына багытталышы керек деген пикирде. Ал күчтүү парламент, чындап иштеген жергиликтүү өз алдынча башкаруу, көз карандысыз сот системасы, кесипкөй министрлер кабинети, заманбап мамлекеттик кызмат, коррупциянын системалуу алдын алуу жана ар бир үй-бүлөгө сезилген экономикалык өсүш.
“Беш жыл мурун референдум аркылуу Кыргыз Республикасынын жаңы Конституциясы кабыл алынган. Ал мамлекеттик бийликтин архитектурасын бир топ өзгөртүп, башкаруунун президенттик моделин бекемдеген.
Бүгүн, беш жылдан кийин, биз ошондогу пландар жөнүндө гана эмес, бул моделдин натыйжалары жөнүндө да сөз кыла алабыз: ал өлкөгө эмне берди, анын кандай күчтүү жактары ачылды жана дагы кандай көйгөйлөрдү чечүү керек.
Мен дароо эле тактап койсом, идеалдуу башкаруу системасы жок. Президенттик, парламенттик же аралаш моделдер өзүнөн өзү экономикалык гүлдөп-өнүгүүнү, адилеттүүлүктү же натыйжалуу мамлекетти кепилдей албайт. Ар бир тарыхый мезгил жана ар бир өлкө өзүнүн тең салмактуулугун табышы керек.
Бирок президенттик системанын бир маанилүү өзгөчөлүгү бар: көп нерсе мамлекет башчысынан, анын чечим кабыл алуу жөндөмүнөн жана андан кем эмес маанилүүсү, алар үчүн жоопкерчиликти алуу жөндөмүнөн көз каранды”, - деди Феликс Кулов.
Анын пикиринде, жаңы системанын эң көрүнүктүү жетишкендиги экономиканын өсүп, ИДПнын өсүү ыргагынын артка кетпегендигинде.
“Акыркы беш жылдын жыйынтыгына таянсак, Садыр Жапаровдун президенттик мөөнөтү олуттуу өзгөрүүлөрдүн мезгили болгонун талашсыз.
Эң биринчи кезекте, экономика. Бул жерде таасирлерге эмес, сандарга таянган жакшы. Улуттук статистика комитетинин расмий маалыматтарына ылайык, Кыргызстандын номиналдык ИДПсы 2021-жылы 782,9 миллиард сомдон 2025-жылы 1,976 триллион сомго чейин өскөн. 2024-жылы ИДПнын реалдуу өсүшү 11,5 пайызды, ал эми 2025-жылы 11,1 пайызды түзгөн. Бул жогорку ыргак 2026-жылы да уланды. Январдан августка чейин ИДП мурунку жылдын ушул мезгилине салыштырмалуу дагы 11 пайызга жогорулады.
Албетте, номиналдык өсүштү ар бир жарандын жыргалчылыгынын тиешелүү түрдө жогорулашы менен автоматтык түрдө теңештирүүгө болбойт. Инфляция, аймактык өзгөчөлүк, импортко көз карандылык жана башка көйгөйлөр сакталып калууда. Бирок экономикалык жылыштардын масштабын тануу да туура эмес болмок.
Каймана мааниде айтканда, Кыргызстандын экономикасы чындап эле "илбирс секиригин” жасады. Эми алдыда татаалырак милдет турат. Жогорку өсүш темптерин туруктуу өнүгүүгө айландыруу, өндүрүмдүүлүктү жогорулатуу, жаңы жумуш орундарын түзүү жана адамдардын жашоо сапатын сезилерлик жакшыртуу”, - деди мурунку премьер-министр.
Феликс Кулов акыркы жылдардын башкы жетишкендиктеринин алдыңкы сабына уюшкан кылмыштуулукка каршы күрөштү кошту.
“Акыркы жылдары мамлекет уюшкан кылмыштуу топторго жана криминалдык таасирге карата бир кыйла катаал мамилени көрсөттү. Кылмыштуу топтордун бизнес, саясат жана мамлекеттик аппараттын айрым кызматкерлер менен байланышы маселеси ондогон жылдар бою мезгил-мезгили менен көтөрүлүп келгени укук коргоо органдары үчүн гана эмес, мамлекеттик мааниге да ээ.
Бул жерде токтоп калбоо маанилүү. Уюшкан кылмыштуулукту чындап жеңүү үчүн белгилүү бир уюшкан кылмыштуу топторду жана кримтөбөлдөрдү жок кылуу гана эмес, бир нече жылдын ичинде алардын ордун жаңы адамдардын ээлешине мүмкүндүк бербеген системаны түзүү керек. Бул үчүн күчтүү укук коргоо органдары, көз карандысыз сот системасы, ачык-айкын экономика жана адамдын кызмат ордуна, байланыштарына же байлыгына карабастан жоопкерчиликтин сөзсүз болушу талап кылынат”, - деди коомдук ишмер.
Ал эми коррупцияга каршы күрөш жана мамлекеттик активдерди кайтарып алуу жаңы системанын көрүнүктүү натыйжасы экенин белгилейт.
“Ошондуктан, кийинки баскыч коррупциялашкан чиновниктерге каршы күч менен күрөштөн коррупцияны татаал, тобокелдүү жана экономикалык жактан пайдасыз кылган механизмдерди түзүүгө өтүүнү камтышы керек. Мамлекеттик кызматтарды санариптештирүү, сатып алууларда ачык-айкындуулук, чынчыл маалымат берүүчүлөрдү коргоо, чиновниктердин кирешелерин жана чыгымдарын көзөмөлдөө, прокуратуранын натыйжалуу иши жана эң негизгиси, көз карандысыз сот бийлиги”, - деп улантты Феликс Кулов.
Кийинки баскычтын негизги көйгөйлөрүнүн бири - мамлекеттик институттардын сапатын жакшыртуу дейт саясатчы. Мында Жогорку Кеңештин жана жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу органдарынын ролун жогорулатуу зарыл.
“Жергиликтүү өз алдынча башкаруу олуттуу көңүл бурууну талап кылат. Жергиликтүү бийлик органдары борбордук чечимдерди гана аткарбастан, өкмөттүн эл менен күнүмдүк байланыш каналы катары да кызмат кылышы керек. Эгерде жаран жергиликтүү маселени чечүү үчүн президент менен жолугушууну күтүүгө аргасыз болсо, бул мамлекеттик механизмдин кайсы бир элементи натыйжалуу иштебей жатканын билдирет”, - деди мурунку өкмөт башчысы.
Саясатчы соттук системадагы өзгөрүүлөр туурасында сөз кылып жатып бүгүнкү күндө сотторго болгон ишеним мамлекеттин сапатын баалоодогу эң маанилүү критерийлердин бири экенин айтат.
“Экономикалык көрсөткүчтөр өсүп, жолдор, мектептер, ишканалар жана башка объектилер курулушу мүмкүн. Бирок эгерде адамдар талаш-тартыш болгон учурда көз карандысыз жана адилеттүү соттук териштирүүгө ээ болоруна ишенбесе, алардын мамлекет ичиндеги коопсуздук сезими толук эмес бойдон калат.
Ошондуктан, менин оюмча, соттун чыныгы көз карандысыздыгы, судьялардын кесиптик жоопкерчилигин жогорулатуу жана сот системасына коомчулуктун ишенимин бекемдөө реформалардын кийинки этабынын борбордук милдеттеринин бири болуп калышы керек”, - деди Кулов.
Феликс Кулов президенттик моделдин андан ары өнүгүшүн президенттин күнүмдүк кийлигишүүсүз натыйжалуу иштей ала турган күчтүү институттарды түзүү катары көрөрүн айтат.
“Акыркы жылдары Садыр Жапаров мамлекетти башкарууга жеке катышуусунун жогорку деңгээлин көрсөттү. Биз президенттин экономика, курулуш, энергетика, укук коргоо органдары, аймактык өнүгүүгө байланыштуу маселелерди, ал тургай, төмөнкү деңгээлде конкреттүү маселелерди чечип жатканын көрүүдөбүз.
Акыркы беш жылдын ичинде биз күчтүү президенттик бийлик мамлекеттик аппаратты тез арада мобилизациялоого, чечимдерди кабыл алууга жана конкреттүү натыйжаларга жетишүүгө жөндөмдүү экенин көрсөттүк. Экономикалык динамика, инфраструктуралык курулуш, уюшкан кылмыштуулукка каршы күрөштүн күчөшү жана мурда жоголгон мамлекеттик активдерди кайтарып алуу боюнча кеңири масштабдуу аракеттерди өзгөчө белгилөө керек.
Бул, албетте, президент Садыр Жапаровдун мамлекет башчысы катары саясий жоопкерчилигин жана ролун чагылдырат. Биринчи баскычтын ийгилиги экинчи этаптагы талаптарды бир топ жогорулатат”, - деди экс-премьер-министр.
Саясатчы кийинки баскыч институттардын сапатына багытталышы керек деген пикирде. Ал күчтүү парламент, чындап иштеген жергиликтүү өз алдынча башкаруу, көз карандысыз сот системасы, кесипкөй министрлер кабинети, заманбап мамлекеттик кызмат, системалуу коррупциянын алдын алуу жана ар бир үй-бүлөгө сезилген экономикалык өсүш.
