Экономикасы өтө тез өсүп жаткан Евразиялык өнөктөштүккө кирген өлкөлөр, айрыкча Борбор Азия мамлекеттери, узак мөөнөттүү жана туруктуу өнүгүүнү камсыз кылууга жөндөмдүү сапаттык жактан жаңы байланыштарды түзүүнүн жолдорун табышы керек. Кыска мөөнөттүү пайда убактылуу гана натыйжа берет. Ошондуктан аймактагы экономикалардын өз ара кызматташтыгы узак мөөнөттүү өз ара аракеттенүүнүн архитектурасын калыптандырууга негиз боло турган бекем пайдубалга таянууга тийиш.
Ушул күндөрү Астана шаарында "Тең салмактуу экономикалык өнүгүү жолунда" аттуу эл аралык конференция өтүп жатат. Форумду Евразия турукташтыруу жана өнүктүрүү фонду (ЕТӨФ) уюштурду. Бул финансылык институттун уюштуруучулары Армения, Беларусь, Казакстан, Кыргызстан, Россия жана Тажикстандын өкмөттөрү болуп саналат. Евразия турукташтыруу жана өнүктүрүү фондунун диалог аянтчасына өнөктөш өлкөлөрдүн финансылык тармактарын жетектеген жетекчилер, аналитиктер жана алдыңкы эксперттер чогулду. Алардын негизги максаты – Евразия өлкөлөрүнүн туруктуу экономикалык өнүгүүсүн камсыз кылууга жөндөмдүү чечимдерди издөө.
Экономикалар өнүгүп жатканы менен, кошумча нарк түзүүчү өндүрүштүк чынжырлар азырынча өтө кыска жана жетиштүү деңгээлде өнүккөн эмес. Башкача айтканда, өлкөлөрдүн ортосундагы өз ара аракеттенүүнүн жана өнөр жай кооперациясынын деңгээли жетишсиз бойдон калууда. Ошол эле учурда келечекте бул маселе Евразиялык өнөктөштүктүн туруктуулугун аныктоочу негизги факторлордун бири болушу мүмкүн. Коңшу өлкөлөр бири-бири менен соода жүргүзүү менен гана чектелбестен, татаал технологиялык продукцияларды да биргелешип чыгара билиши керек. Өлкөлөр өз ара кооперациянын негизинде өндүрүштүн толук циклин түзүп, рынокко даяр жабдууларды жана механизмдерди чыгара алышат.
Эксперттердин айтымында, аймактык өнөктөштүктүн мындай долбоорлору колдоого муктаж. Аларды ишке ашыруу маанилүү, анткени мындай долбоорлор тышкы рыноктордогу кырдаалдын өзгөрүшүнө азыраак көз каранды болот. Бул стратегиялык туруктуулукту камсыздайт. Башкача айтканда, Евразиялык ири өнөктөштүк кошумча нарк максималдуу деңгээлде түзүлгөн, өз алдынча өнүгүүгө жөндөмдүү жана экономикалык жактан натыйжалуу, достук мамилелерге негизделген аймакка айлана алат. Бул максатка жетүү үчүн азыртан тартып максаттуу иш алып баруу зарыл.
Жаңы логистикалык чынжырларды түзүү жана Евразиянын транспорттук каркасын калыптандыруу экономикалык өсүштүн жаңы мүмкүнчүлүктөрүн жаратууда. Аларды жигердүү пайдалануу керек.
Евразия турукташтыруу жана өнүктүрүү фондунун башкы экономисти Сергей Улатов коңшу өлкөлөрдүн экономикалары бири-бирин толуктап турган шартта алардын натыйжалуулугу кыйла жогорулай турганын белгиледи. Анын айтымында, бул өтө олуттуу деңгээлдеги иш болгондуктан, аны мүмкүн болушунча тезирек баштоо зарыл. Азырынча аймактагы өлкөлөрдүн экономикалары бири-бири менен толук шайкеш өнүкпөй, жалпы милдеттерди ишке ашырууга жетиштүү багытталган эмес.
"Биз өлкөлөрүбүздүн экономикалары учурдагы кошумча нарк түзүүчү чынжырларга кандайча интеграцияланганын изилдедик. Натыйжада, түзүмдүк өзгөрүүлөр жүрүп жатканына карабастан, өндүрүштүк чынжырлар мурдагыдай эле өтө кыска бойдон калганы аныкталды.
Өлкөлөрүбүз негизинен өндүрүштүк циклдердин айрым гана баскычтарына катышууда. Ал эми акыркы кошумча нарктын олуттуу бөлүгү алардын чегинен тышкары түзүлөт. Мындан тышкары, бул чынжырлар негизинен чийки зат тармагына багытталган", – деди Сергей Улатов.
Евразиялык турукташтыруу жана өнүктүрүү фондунда учурда кошумча нарктын узак өндүрүштүк чынжырларын түзүүнү колдоого жетиштүү мүмкүнчүлүктөр жана ресурстар бар экенин белгилешет. Бир нече өнөктөш өлкөнүн катышуусу менен өндүрүлгөн технологиялык продукция жогорку кошумча нарк жаратуу менен гана чектелбестен, өнөр жай кооперациясын өнүктүрүүгө жана жаңы жумуш орундарын түзүүгө да өбөлгө болот.
Аймактык экономикалык кызматташтыкты принципиалдуу жаңы деңгээлге чыгаруунун маанилүү башталышы энергетика тармагындагы кызматташтык болушу мүмкүн. Энергетика – башка бардык тармактардын өнүгүшүнө түрткү берген жана экономикалык өсүштүн темпине түздөн-түз таасир эткен негизги кыймылдаткыч күчтөрдүн бири.
Фонддун башкаруучу директору Ярослав Мандрон бир нече өлкөнүн кызыкчылыктарын бириктирген инфраструктуралык долбоорлордун маанилүүлүгүнө көңүл бурду.
"Биз ар кайсы өлкөлөрдө ишке ашырып жаткан долбоорлорго өз ара кызыгуу чоң экенин жана алардан олуттуу оң натыйжалар күтүлөрүн көрүп жатабыз. Мисалы, биздин көз карашыбызда, "Камбар-Ата-1" ГЭСинин долбоору Кыргызстан үчүн гана эмес, Казакстан жана Өзбекстан үчүн да чоң мааниге ээ.
Биз чек арага жакын аймактардагы суу көйгөйлөрүн чечүүгө багытталган долбоорлорду, ошондой эле транспорт тармагындагы демилгелерди кылдат карап жатабыз жана бир нече негизги багытка басым жасоону каалайбыз.
Биринчиси – энергетика, биринчи кезекте гидроэнергетика.
Экинчиси – суу ресурстары. Бул айыл чарбасын суу менен камсыз кылууну да, калктын таза ичүүчү сууга жеткиликтүүлүгүн да камтыйт.
Үчүнчүсү – транспорттук инфраструктура. Биз бул багыттар бүтүндөй аймак үчүн чындап эле чоң потенциалга ээ деп эсептейбиз", – деп белгиледи Ярослав Мандрон.
Евразия мейкиндигинде экономикалык байланыштардын жаңы архитектурасын түзүүгө өтүү узак мөөнөттүү жана тең салмактуу өнүгүү жолуна түшүү үчүн маанилүү. Келечекте аймактын туруктуулугу өнөктөш өлкөлөрдүн көп тараптуу ири долбоорлорду канчалык ийгиликтүү ишке ашыра аларына жараша болот. Жалпы жыргалчылыкка биргелешкен аракеттердин натыйжалуулугун арттыруу жана бири-бирин колдоо аркылуу гана жетүүгө болот.
Эксперттердин пикиринде, мындай өнөктөштүк логикасынын негизинде иш алып баруу Евразиянын өнүгүү мейкиндигине өз потенциалын толук ачууга жана кызматташтыктын мүмкүнчүлүктөрүн кыйла кеңейтүүгө шарт түзөт.
