Кыргызстандын энергетика тармагында акыркы жылдары байкалып жаткан олуттуу өзгөрүүлөр өлкөнүн экономикалык туруктуулугун камсыздоого багытталган. Көп жылдар бою тарифтер реалдуу наркынан төмөн болуп, тармак бюджеттик дотацияга көз каранды болуп келсе, учурдагы жаңы тарифтик саясат энергетиканы өзүн-өзү актоочу жана өнүгүүгө багытталган тармакка айлантууда.
Тарифтик саясаттын экономикалык негиздемеси
Бүгүнкү күндө Кыргызстанда калк үчүн электр энергиясынын тарифи социалдык багытта сакталууда. 2025-жылдын 1-майынан тартып, энергиянын бир киловатт-саатына болгон баа 1 сом 11 тыйындан 1 сом 37 тыйынга өзгөргөн (23,8 пайыздык өсүш). Бул аз өлчөмдөгү кошумча төлөм калктын күнүмдүк бюджетине оорчулук келтирбей туруп, энергетика тармагына ири инвестицияларды тартууга жана инфраструктураны масштабдуу түрдө модернизациялоого жол ачты.
Инфраструктураны жаңылоо жана техникалык жетишкендиктер
Тарифтик саясаттын негизинде өлкө боюнча техникалык базаны чыңдоо иштери ылдамдады. "Кыргызстан улуттук электр тармагы" ААК билдиргендей, өткөн жылы стратегиялык объекттерде төмөнкүдөй алгылыктуу иштер аткарылды:
- 74 ири күч трансформатору алмаштырылып, энергетикалык системага кошумча 690 МВА кубаттуулук кошулду.
- 645 кошумча трансформатордук пункт орнотулуп, 910 км аба чубалгылары толугу менен жаңыланды.
- Техникалык жоготууларды азайтуу жана ачык-айкындуулукту камсыздоо максатында 500 миң жаңы санариптик эсептегич орнотулду.
Генерациялоочу кубаттуулуктарды жогорулатуу
Мамлекет иштеп жаткан ГЭСтердин кубаттуулугун жогорулатуу боюнча ири долбоорлорду ишке ашырууда. Натыйжада:
- Токтогул ГЭСинин кубаттуулугу 1200 МВттан 1440 МВтка чейин өстү;
- Ат-Башы ГЭСинин кубаттуулугу 40 МВттан 45,6 МВтка жетти;
- Үч-Коргон ГЭСинде реконструкциялоо иштери кызуу уланууда.
Бул кадамдар авариялык өчүрүүлөрдүн санын кыскартып, системанын ишенимдүүлүгүн арттырды.
Социалдык жоопкерчилик жана жеңилдиктер
Жаңы тарифтик саясатта калктын аялуу катмары үчүн өзгөчө шарттар каралган:
- аз камсыз болгондор: 43 миңден ашык абонент айына 700 кВт/саатка чейинки энергия үчүн болгону 50 тыйындан төлөйт.
- тоолуу аймактар: 190 миң абонент 1,37 сомдук тариф менен электр энергиясын чектөөсүз пайдалануу укугуна ээ.
- Токтогул жана Кара-Көл: жергиликтүү тургундарга 150 кВт/саатка чейин 22 тыйындан, андан ашканына 1,37 сомдон жеңилдетилген тариф каралган.
Аймактык деңгээлдеги салыштырма талдоо
Кыргызстандагы электр энергиясынын баасы коңшу өлкөлөргө салыштырмалуу эң төмөнкү деңгээлде калууда. Салыштырып көрөлү:
- Кыргызстана 1,37 сом (~1,6 цент);
- Тажикстанда 3,16 – 3,60 сом;
- Казакстанда 4,31 – 5,54 сом;
- Өзбекстанда 4,31 – 7,30 сом.
Бул көрсөткүчтөр Кыргызстандын модели социалдык тең салмактуулукту сактоо менен тармакты жаңылоого багытталганын далилдейт.
Керектөөнүн өсүшү
Өлкөдө курулуш жана өндүрүш тармагынын активдешүүсү менен керектөө кескин өсүүдө. 2025-жылы эле 36 миң жаңы абонент кошулуп, жалпы керектөө 19 млн кВт/саатка жетти. Буга байланыштуу электр энергиясын өндүрүүнүн көлөмүн арттыруу боюнча 2030-жылга чейинки стратегиялык багыттар төмөнкүлөрдү камтыйт:
- күн жана шамал энергиясын пайдалануу менен "жашыл" энергетиканы өнүктүрүү;
- кичи жана орто ГЭСтерди куруу;
- энергия бөлүштүрүүнү толук санариптештирүү.
Жыйынтыктап айтканда, бүгүнкү тарифтик саясат – бул жөн гана бааны жогорулатуу эмес, эртеңки күнү үзгүлтүксүз жарыктын, туруктуу өнүгүүнүн жана өлкөнүн энергетикалык көз карандысыздыгынын бекем пайдубалы.
