Бишкек, 29.09.25. /Кабар/. Экспорт бул өлкөнүн тышкы экономикалык стратегиясынын негизги элементтеринин бири болуп, ал мамлекеттин кирешесин гана эмес, улуттук экономикасынын жалпы өнүгүүсүн да аныктайт. Экспорттук потенциалдын көлөмүнө жана түзүлүшүнө ички жана тышкы көптөгөн факторлор таасир этет.
Ички факторлор:
- Өндүрүштүк кубаттуулук жана продукциянын сапаты. Өндүрүштүн көлөмү түздөн-түз тышкы рынокко жеткирүүнүн мүмкүнчүлүгүн аныктайт, ал эми сапат жана эл аралык стандарттарга шайкештик маанилүү.
- Чийки зат базасы. Чийки зат экспорттоочу өлкөлөр үчүн ресурстардын бардыгы жана баасы маанилүү. Айыл чарба экспорту үчүн жердин аянты, түшүмдүүлүгү жана сезондук өзгөчөлүктөрү маанилүү.
- Инфраструктура жана логистика. Транспорттук коридорлордун, кампалардын жана логистикалык чынжырлардын бардыгы жеткирүү чыгымдарын төмөндөтөт. Логистика өзгөчө жемиштер, жашылчалар, сүт азыктары сыяктуу тез бузулуучу продукция үчүн маанилүү.
- Өндүрүштүк жана технологиялык инновациялар. Замандын технологиялары продукциянын сапатын жакшыртуу жана чыгымдарды азайтуу мүмкүнчүлүгүн берет.
- Мамлекеттик колдоо. Субсидиялар, салык жеңилдиктери, фермерлерди жана өндүрүүчүлөрдү колдоо, экспорттук агенттиктерди өнүктүрүү. Эл аралык рынокко чыгууну жеңилдетүү үчүн сертификаттоо жана стандартташтыруу программалары.
Тышкы факторлор:
- Дүйнөлүк товар баалары. Чийки заттардын экспорту жаатында глобалдык суроо-талап жана баалар маанилүү.
- Соода тоскоолдуктары жана келишимдер. Бажы төлөмдөрү, квоталар, демпингге каршы чаралар жана эл аралык соода келишимдери рынокко кирүүгө таасирин тийгизет.
- Валюталык курс өзгөрүүлөрү. Улуттук валютанын күчөшү экспортту кымбатыраак кылат, ал эми алсыздануусу - арзан кылат.
- Тышкы рыноктордун абалы жана суроо-талап. . Өнөктөш өлкөлөрдөгү экономикалык өсүш же төмөндөө Кыргызстандын товарларына болгон суроо-талапка таасирин тийгизет.
- Саясий жана экономикалык туруктуулук. Санкциялар, саясий жаңжалдар, соода чектөөлөр экспорт көлөмүн кескин азайтышы мүмкүн.
Сандар:
Кыргызстандын Улуттук статистика комитетинин расмий маалыматына ылайык, 2025-жылдын январь-июль айларында жалпы экспорттун көлөмү 1 млрд 493,1 млн АКШ долларын түзүп, 13,3%га азайган. Бул негизинен КМШга кирбеген өлкөлөргө экспорттун 13,5%га кыскарышы менен байланыштуу, бул 772,9 млн долларды түздү.
Экспорттун кыскарышы жез калдыктарын жана сыныктарын экспорттоонун 3,9 эсеге, эт жана тамак-аш азыктарын - 3 эсеге, кара металлдарды - 1,8 эсеге, булгаары буюмдарын - 1,7 эсеге, кара металлдан жасалган буюмдарды - 2 эсеге, пахта буласын - 2,2 эсеге,жер үстүндөгү транспорттор жана алардын тетиктери - 11 пайызга, жемиштер жана жаңгактар - 27,1 пайызга, алтын - 21,3 пайызга, жашылчалар жана тамыр өсүмдүктөрү - 19,2 пайызга, кийим-кече жана кийим-кечеге аксессуарлар - 8 пайызга кыскартуу менен шартталган.
Бирок төмөндөгү товарлардын экспорту көбөйгөн:
- Жабдуулар жана механикалык түзүлүштөр 1,5 эсе,
- Суулар, анын ичинде минералдык жана газдалган таттуу суулар 2,1 %;
- Баалуу металлдардын рудасы жана концентраттары 1,6 %;
- Пластмассалар жана алардан жасалган буюмдар — 33,2 %;
- Керамикалык буюмдар 18,1%;
- Электр машиналары жана жабдуулар 9,5%;
- Сүт жана сүт азыктары 6,7%.
Бул маалыматтар Кыргызстандын экспорттук потенциалындагы өзгөрүүлөрдү көрсөтүп, ички өндүрүштүн сапатын жана логистикалык инфратүзүмдүн өнүгүшүнүн маанилүүлүгүн баса белгилейт.
Экспорттук жеткирүүлөрдүн эң чоң көлөмү Швейцарияга туура келет (алтын — 247,1 млн доллар), Кытайга (баалуу металлдардын рудасы жана концентраттары — 48,7 млн доллар), Россияга (кийим-кече — 33,7 млн доллар, жемиштер жана жаңгактар — 17,7 млн доллар), Өзбекстанга (баалуу металлдардын рудасы жана концентраттары — 57 млн доллар).
Эң негизги соода өнөктөштөрү болуп Кытай, Россия, Казакстан, Өзбекстан, Корея Республикасы, Түркия, Швейцария, Улуу Британия, АКШ, Германия, БАЭ, Япония саналат, аларга соода көлөмүнүн эң чоң бөлүгү туура келет.
Суу ресурстары, айыл чарба жана кайра иштетүү өнөр жайы министрлигинин маалыматы боюнча, 2025-жылдын январь-июль айларында айыл чарба, азык-түлүк жана кайра иштетүү өнөр жайынын тышкы соода жүгүртүүсү 2024-жылдын ушул эле мезгилине салыштырмалуу 6,6%га азайып, 642 млн 500,6 миң сом же 7 млн 362 миң АКШ долларын түздү.
Экспорттук жеткирүүлөр 16 млрд 652,8 млн сом же 190,7 млн АКШ долларын түзүп, өткөн жылдын ушул мезгилине салыштырмалуу 26,1% төмөндөгөнү байкалат.
Айыл чарба, азык-түлүк жана кайра иштетүү өнөр жайынын экспорту боюнча:
- Мал чарбачылыгы продукциясы 1 млрд 27,6 млн сом же 11,8 млн доллар суммасына экспорттолгон;
- Өсүмдүк чарбачылыгы продукциясы 7 млрд 540,5 млн сом же 86,4 млн доллар суммасына экспорттолгон;
- Азык-түлүк жана кайра иштетүү өнөр жайынын продукциясы 8 млрд 84,8 млн сом, 92,6 млн доллар суммасына жеткен.
2025-жылдын 9 айынын жыйынтыгы боюнча айыл чарба продукциясынын жалпы көлөмү 273 миң тонна экспорттолгон.
24 миллион жеке продукция экспорттолду, анын ичинде 6 миллион 750 миң даана көчөт материалдары, 94,9 миң тонна жашылча, 242 тонна кургатылган жашылча, 110 миң тонна мөмө-жемиш, 19 миң тонна кургатылган жемиш, 24 миң тонна буурчак жана 21,7 миң тонна жаңгак.
Министрлик белгилегендей, буурчак, кургатылган жемиштер жана жаңгактарга суроо-талап өсүүдө.
Азыркы учурда Кыргызстанда негизги айыл чарба өсүмдүктөрүнүн түшүмүн жыйноо уланууда, ал өткөн жылга салыштырмалуу түшүмдүүлүктүн жана жалпы жыйымдын өсүшүн көрсөтүүдө.
Дан эгиндери
Маалыматка ылайык, дан эгиндери 679 миң гектар аянттан 529,7 миң гектарында жыйналды, бул 78% түзөт жана өткөн жылдагы 520,9 миң гектарга караганда бир аз көп. Орточо түшүмдүүлүк республика боюнча 31,6 центнерден гектарына жетти, ал эми өткөн жылы 29,1 центнер болгон. Дан эгиндеринин жалпы жыйымы 1 миллион 674,4 миң тоннага жетти, бул 2024-жылга салыштырмалуу 158 миң тонна көп.
Жашылча-жемиштер
Жашылчалар 56,6 миң гектардан 44,1 миң гектар жыйналды (78,1%). Жалпы жыйым өткөн жылга караганда 22,4 миң тоннага өстү. Түшүмдүүлүктүн эң жогорку көрсөткүчү Жалал-Абад облусунда — гектарына 294,9 центнер.
Картошка
Картошка 64,5 миң гектардан 40,5 миң гектар жыйналды (62,9%). Жалпы жыйым 5,8 миң тоннага өстү, түшүмдүүлүк 180,1 центнерге жетти. Ысык-Көл облусунда жыйноо иштери жалпы аянттын 52,7%ында аткарылган.
Бахча өсүмдүктөрү
Бахча өсүмдүктөрүнүн түшүмү дээрлик бүтүп калды, 11,8 гектар айдоо аянтынын 12, 24 гектары (103,9%) жыйналды. Дүң түшүм былтыркыдан 53 миң тоннага ашты. Жалал-Абад облусу коон өндүрүү боюнча лидер бойдон калууда.
Техникалык өсүмдүктөр
Техникалык өсүмдүктөрдүн жыйымы (32,3 миң гектар) башталууда. Майлуу өсүмдүктөрдүн 58,3% (7,3 миң гектар), тамеки 68,7% жыйналды. Пахта 3,2 миң гектардан (50,5%) жыйналды, кант кызылчасын жыйноо азырынча баштала элек.
Дыйкандар көптөгөн эгиндер боюнча түшүмдүүлүктүн өсүшүн белгилешет.
Соода-логистикалык борборлордун ролун экономиканы өнүктүрүү жана продукцияны экспорттоо үчүн негизги деп эсептесе болот. Бул аракетти күчтөндүрүү үчүн өкмөт аларды курууну активдүү жүргүзүүдө.
Азыркы учурда республикада 34 соода-логистикалык борбор иштеп жатат. 2025-жылы дагы 9 объектти куруу пландалган, алардын 5и буга чейин пайдаланууга берилген, калган 4ү жыл аягына чейин ишке киргизилет. Жалпысынан, жыл аягына чейин республикада 9 жаңы соода-логистикалык борбор иштей баштайт, бул экспорттун эффективдүү өнүгүүсүнө оң таасирин тийгизет.
