Бүгүн, 25-сентябрда, Жогорку Кеңештин депутаттары бир добуштан өзүн-өзү таркатуу чечимине добуш беришти. Бул чечимди 84 эл өкүлү колдоду. Мөөнөтүнөн мурда шайлоо 2025-жылдын 30-ноябрына дайындалды. Негизги себеп катары парламенттик жана президенттик шайлоолордун мөөнөттөрүн ажыратуу зарылдыгы көрсөтүлүүдө. Анткени мурдагы график боюнча бул эки шайлоонун ортосунда болгону бир жарым ай аралык болмок.
"Эки маанилүү саясий окуянын – президенттик жана парламенттик шайлоолордун ортосундагы аралык өтө кыска. Өлкөдөгү саясий системаны жана туруктуулукту бекемдөө максатында демилгелүү топ парламентке өз ыйгарым укуктарын ыктыярдуу түрдө тапшырууну сунуштады", — деп билдирди депутат Улан Примов.
Өзүн-өзү таркатуу демилгеси расмий түрдө сентябрь айынын башында башталган. 12-сентябрда демилгелүү топ керектүү 30 кол топтогон. 16-сентябрда документ профилдик комитетке келип түшүп, 23-сентябрда комитет сунушту жактырган. Добуш берүү 25-сентябрда “Жогорку Кеңештин регламенти жөнүндө” мыйзамдын 140-беренесине ылайык өткөрүлдү. Бул нормага ылайык, чечим депутаттардын кеминде үчтөн экисинин колдоосун талап кылат.
Негизги себеп – шайлоо өнөктүктөрүнүн мөөнөттөрү бири-бирине дал келип калуусу. Парламенттик шайлоо 2026-жылдын ноябрь айына, президенттик шайлоо 2027-жылдын январь айына белгиленген болчу. Мындай кыска аралык шайлоо системасына олуттуу уюштуруучулук кыйынчылыктарды жаратмак жана бюджеттик чыгымдардын өсүшүнө алып келмек.
Ошондой эле, өзүн-өзү таркатуу жаңы эрежелер боюнча шайлоо өткөрүүгө шарт түзөт - 30 көп мандаттуу округдун ар биринен үч депутаттан шайланат. Шайлоочу бир гана талапкерге добуш бере алат. Ар бир округда кеминде бир аял депутат шайланышы керек. Добуш берүүгө катталган жерине карабастан каалаган участоктон катышууга мүмкүн болот. Талапкерлер катары партия өкүлдөрү да, өзүн-өзү көрсөткөн жарандар да катыша алышат.
Президент Садыр Жапаров жакынкы беш күндүн ичинде белгиленген тартипке ылайык, мөөнөтүнөн мурда шайлоо өткөрүү тууралуу жарлык чыгарышы керек. Бул кадам парламенттик шайлоону президенттик шайлоого караганда бир топ эрте уюштурууга мүмкүнчүлүк берет. Эксперттердин баамында, бул өлкөдөгү саясий туруктуулукту сактоого өбөлгө болот.
Жогорку Кеңештин экс-спикери, коомдук жана саясий ишмер Зайнидин Курманов азыркы өзгөрүүлөрдү өлкөнүн туруктуулугун камсыз кыла турган моделди издөөнүн бир көрүнүшү катары баалайт.
«Бизде тең салмактуулук жана каршы салмактуулук системасы президент парламенттик шайлоону жарыялай тургандай кылып түзүлгөн, ал эми Жогорку Кеңеш мамлекет башчысын шайлоо кандай өтүп жатканы үчүн жоопкерчиликтүү. Эгер муну дээрлик бир убакта жасасак, биздин саясий системабыз буга туруштук бере албайт, анын үстүнө ар кандай күтүлбөгөн жагдайлар болушу мүмкүн. Саясий цейтнотко жол берүүгө болбойт, анткени ал кризиске айланып кетиши мүмкүн. Шайлоо – бул дайыма эле татаал нерсе.
Биз саясий окуяларды жана иш-чараларды долбоорлоого карай жылып жатабыз. Тынчтыкты, саясий туруктуулукту жана экономикалык өнүгүүнү сактоо үчүн аларды убакыт боюнча бөлүп коюу керек. Ал эми президенттин, парламент депутаттарынын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын конституциялык ыйгарым укуктарынын мөөнөттөрүн тескерисинче синхрондоштуруу зарыл. Биз туруктуулукту жана мураскорлукту камсыз кыла турган системаны табышыбыз керек.”- дейт Зайнидин Курманов.
Саясат таануучу Тимур Саралаев учурда жүрүп жаткан реформалар жаратман саясий маданияттын калыптанышына өбөлгө болот деп эсептейт.
«Жогорку Кеңештин өзүн таркатышы Кыргызстандын саясий туруктуулугу үчүн маанилүү кадам. Бул депутаттар шайлоочуларына жакыныраак жана алардын алдында жоопкерчиликтүү болгон жаңы система боюнча мыйзам чыгаруу бийлигин жаңыртууга мүмкүнчүлүк берет.
Мындай процесс коомдун институттарга болгон ишенимин бекемдеп, саясий маданиятта жаңы багытты аныктай алат. Келечектеги шайлоолор бийлик үчүн жакшы сынак жана жарандар үчүн татыктуу талапкерлерди тандоого мүмкүнчүлүк болот. Эгерде алар таза жана ачык өтсө, парламенттин жаңы курамы Жогорку Кеңешти чыр-чатактын булагынан диалог жана жаратуу аянтына айландырып, анда элдин кызыкчылыктары тар амбициялардан жогору турат. Бул бүтүндөй Кыргызстандын саясий системасы үчүн бурулуш учур болушу мүмкүн», - деп эсептейт Саралаев.
Ошентип, 25-сентябрда Жогорку Кеңеш өзүн-өзү таркатуу чечимин жарыялады. Ошол эле учурда, жаңы парламент ант бергенге чейин депутаттардын ыйгарым укуктары сакталып турат. Эгерде зарылчылык келип чыкса же кийлигишүүнү талап кылган кырдаал жаралса, спикер кезексиз жыйын чакыра алат.
Жаңы парламентке шайлоо датасы болжол менен аныкталды. Добуш берүү 2025-жылдын 30-ноябрында өтүшү мүмкүн. Бул тууралуу өзүн-өзү таркатуу чечимине добуш берген депутаттар билдиришүүдө.
