Бишкек, 22.10.26. /Кабар/. Түрк мамлекеттер уюмунун (ТМУ) башкы катчысы Кубанычбек Өмүралиев түрк дүйнөсүнүн өлкөлөрүн экономикалык, соода, транспорттук жана энергетикалык кызматташтыкты тереңдетип, тарыхый-маданий байланыштарды конкреттүү долбоорлор аркылуу бекемдөөгө чакырып, кайрылуу жасады.
Төмөндө башкы катчынын макаласы толук келтирилет:
Ар бир элдин, ар бир мамлекеттин тарыхында өзгөчө учурлар болот. Андай мезгилде жалпы тарых жөн гана өткөндүн элеси болуп калбастан, келечекке багыт берген күчкө айланат. Менин оюмча, бүгүн түрк дүйнөсү дал ушундай маанилүү мезгилди башынан өткөрүүдө.
Чыгыш менен Батышты байланыштырган кеңири аймакты камтыган түрк дүйнөсүндө 180 миллионго жакын адам жашайт. Бул элдерди кылымдардан бери калыптанган терең тарыхый жана маданий байланыштар бириктирип бүгүн бул байланыштар соода, транспорт, инвестиция, билим берүү, технология жана элдердин ортосундагы кызматташтык аркылуу дагы да бекемделүүдө.
Кылымдар бою жалпы тил, маданият, каада-салт жана тарыхый эс тутум аркылуу сакталып келген биримдик эми Түрк мамлекеттер уюмунун (ТМУ) алкагында иш жүзүндөгү кызматташтыкка айланып жатат. Бул багытта олуттуу өзгөрүүлөр болду. 2009-жылы түзүлгөндөн бери ТМУ негизинен саясий диалогго жана маданий жакындыкка багытталган аянтчадан ар тараптуу, конкреттүү натыйжаларга багытталган кызматташтык уюмуна айланды.
Башкы катчы катары кызмат мөөнөтүм аяктап бара жаткан учурда мен бул мезгилди жетишилген натыйжаларга гана баа берүү мүмкүнчүлүгү катары карабайм. Мен үчүн мындан да маанилүүсү – биздин кызматташтыгыбыздын өзгөчөлүгүн, анын элдерибизге бере турган мүмкүнчүлүктөрүн жана алдыдагы он жылдыктарда кандай түрк дүйнөсүн биргелешип курууну көздөп жатканыбызды талдап чыгуу.
Терең тарыхый негизге таянган биримдик
Түрк мамлекеттер уюмун башка эл аралык уюмдардан айырмалап турган өзгөчө артыкчылык бар. Көпчүлүк эл аралык уюмдар белгилүү бир саясий маселени чечүү, экономикалык муктаждыкты камсыздоо же коопсуздукка байланышкан көйгөйлөргө жооп табуу максатында түзүлөт. Ал эми ТМУнун негизи мындан кыйла тереңде жатат. Биздин кызматташтыгыбыз Уюм түзүлгөнгө чейин эле кылымдар бою калыптанган жалпы тарыхка, тектеш тилдерге, орток маданиятка, салт-санаага, баалуулуктарга жана бир цивилизацияга таандык экенибизди сезүүгө негизделген.
Жалпы тарыхыбыз, тилибиз, маданиятыбыз жана улуттук өзгөчөлүктөрүбүз бизди өткөн күндөр менен гана байланыштырбайт. Алар бири-бирибизге болгон ишенимди бекемдеп, узак мөөнөттүү жана туруктуу кызматташтыкка жол ачат. Мындай табигый негизге ээ эл аралык уюмдар сейрек кездешет. Бирок тарыхый мурастын жалпылыгы эле орток келечекке кепилдик бере албайт. Биздин муундун милдети — кылымдардан бери сакталып келген бул жакындыкты XXI кылымдын талаптарына жооп берген жаңы мүмкүнчүлүктөргө, бекем кызматташтыкка айландыруу.
Бул ойду бир эле сүйлөм менен жеткирүүгө болот: "Биз бирге күчтүүрөкпүз". Кызыгы, бул сөздөр түрк дүйнөсүнүн дээрлик бардык аймактарында котормосуз эле түшүнүктүү. Мунун өзү элдерибиздин тилдик жана маданий жакындыгы канчалык терең экенин көрсөтүп турат. Бүгүн "Биз бирге күчтүүрөкпүз" деген сөз жөн гана ынтымактын урааны эмес, биргелешкен ишибизге багыт берген негизги принципке айланды.
Жалпы тарыхый жакындыктан институттук кызматташтыкка
Акыркы жылдардагы эң маанилүү жетишкендиктердин бири – элдерибиздин табигый кызматташтыкка айланышы. Бүгүн Түрк мамлекеттер уюму мүчө мамлекеттердин ортосундагы кызматташтыкты өнүктүрүүдө олуттуу ийгиликтерге жетишүүдө. Учурда Уюмдун алкагында 65 кызматташтык механизми бар. Алар экономика, соода, транспорт, бажы иши, энергетика, санариптештирүү, өнөр жай, илим жана технология, саламаттык сактоо, билим берүү, жаштар саясаты, айыл чарба, эмгек жана социалдык коргоо, интеллектуалдык менчик, космос жана башка көптөгөн тармактарды камтыйт. 2023-жылдан бери эле 32 жаңы механизм түзүлдү. Бул 2022-жылдын аягына чейин түзүлгөн механизмдердин жалпы санына барабар. Мындай өсүш биздин иш багыттарыбыз кеңейип жатканын гана эмес, мүчө мамлекеттер менен байкоочу өлкөлөрдүн жалпы максаттарды конкреттүү иштерге айландырууга болгон умтулуусу күчөгөнүн да көрсөтөт.
Бирок сандык көрсөткүчтөрдөн да маанилүүсү – биздин биргелешип иштөө ыкмабыздын өзгөрүшү. Саясий консультациялар үзгүлтүксүз өткөрүлүп, алардын мазмуну тереңдеди. Министрликтер менен адистештирилген мекемелердин ортосундагы байланыштар бекемделди. Маселелерди биргелешип талкуулоо, пландоо жана чечүү мүмкүнчүлүктөрүбүз кеңейди.
Өнүгүүбүздүн азыркы этабын үч негизги түшүнүк менен мүнөздөөгө болот: ишке ашыруу, трансформация жана институттук кызматташтыкты тереңдетүү.
Түрк кызматташтык уюмдарынын Координациялык комитетинин төрагасы катары ТМУ тиешелүү уюмдар менен тыгыз жана системалуу кызматташтык жүргүзүп келет. Алардын катарына Түрк мамлекеттеринин Парламенттик ассамблеясы (ТҮРКПА), Түрк маданиятынын эл аралык уюму (ТҮРКСОЙ), Түрк академиясы, Түрк маданияты жана мурасы фонду, Түрк инвестициялык фонду (ТИФ) жана Түрк соода-өнөр жай палаталарынын биримдиги кирет. Бул уюмдар биргелешип кызматташтыктын көп тармактуу системасын өнүктүрүүгө, институттар аралык байланыштарды бекемдөөгө жана түрк дүйнөсүнүн жалпы артыкчылыктуу багыттарын илгерилетүүгө салым кошууда. Түрк инвестициялык фондунун түзүлүшү жана ишке кириши бул багыттагы маанилүү жетишкендиктердин бири болду.
Түрк мамлекеттери биринчи жолу өздөрүнүн экономикалык мүмкүнчүлүктөрүн бириктирүүгө, инвестицияларды жана ишкердикти колдоого, чакан жана орто бизнести өнүктүрүүгө, ошондой эле биргелешкен долбоорлорду ишке ашырууга багытталган орток каржы институтун түзүштү.
Улуттук банктар кеңеши, Түрк "жашыл" каржы кеңеши жана Түрк инвестицияларын илгерилетүү тармагы (TurkIPAnet) да калыптанып жаткан бул каржылык жана инвестициялык кызматташтык системасын бекемдөөдө.
Башкы катчы катары кызмат өтөгөн мезгилимде мени өзгөчө кубандырган көрүнүштөрдүн бири – кызматташтыктын мамлекеттик жана расмий институттардын алкагынан чыгып, жеке секторго жана кесиптик коомчулуктарга чейин кеңейиши болду. Бүгүн нотариустар, аудиторлор, инженерлер, кесиптик союздар жана башка тармактардын өкүлдөрү бири-бири менен байланыш түзүп, тажрыйба алмашып, биргелешип иштөөнүн жаңы жолдорун издеп жатышат.
Мындай кызматташтыктын мисалы катары ТМУнун Эл аралык автомобиль ташуучулар ассоциацияларынын биримдиги, Түрк лыжа курортторунун биримдиги жана Түрк Кызыл тармагын айтсак болот. Бул демилгелер транспорт, туризм жана гуманитардык тармактардагы уюмдар менен адистерди жакындаштырууда. Адамдар менен кесиптик коомчулуктар өз демилгеси менен кызматташа баштаганда, мындай байланыштар расмий мекемелердин алкагы менен эле чектелип калбайт. Алар коомдун күнүмдүк жашоосунун бир бөлүгүнө айланат.
Мен үчүн бул – түрк дүйнөсүндөгү кызматташтыктын жаңы деңгээлге көтөрүлүп, барган сайын бышып жетилип жатканынын эң айкын белгиси. Жаңы экономикалык жана стратегиялык мейкиндик Түрк дүйнөсүнүн дүйнөлүк деңгээлдеги мааниси жалпы тарыхыбыз жана маданиятыбыз менен гана чектелбейт. Биздин биргелешкен экономикалык жана стратегиялык мүмкүнчүлүктөрүбүз да абдан чоң.
2025-жылдын аягына карата жарыяланган маалыматтар боюнча, ТМУга мүчө мамлекеттер менен байкоочу өлкөлөрдүн ички дүң продукциясынын жалпы көлөмү 2,4 триллион АКШ долларынан ашты.
Ал эми алардын соода жүгүртүүсүнүн жалпы көлөмү болжол менен 1,27 триллион долларга жетти. Бирдиктүү экономикалык мейкиндик катары караганда, түрк мамлекеттери дүйнөдөгү 11-ири экономика жана энергия ресурстары менен камсыздоо боюнча үчүнчү ири күч болмок.
Биздин өлкөлөр мунайдын, жаратылыш газынын, көмүрдүн жана стратегиялык мааниге ээ минералдардын ири запастарына ээ.
Дүйнөлүк уран өндүрүшүнүн 40 пайыздан ашыгы биздин өлкөлөргө туура келет. Ошол эле учурда кайра жаралуучу энергия булактарын өнүктүрүүгө багытталган инвестициялар да көбөйүүдө. Энергияга болгон дүйнөлүк суроо-талап өсүп, энергетикалык системалар тездик менен өзгөрүп жаткан шартта биргелешип иштөө зарылчылыкка айланды.
ТМУнун акыркы саммиттеринде энергетикалык коопсуздук маселесине өзгөчө көңүл бурулду. Энергиянын үзгүлтүксүз жеткирилишин камсыздоо, сооданы кеңейтүү жана экономикалык, геосаясий туруктуулукту бекемдөө үчүн газ жана мунай түтүктөрүн, электр тармактарын, энергия сактоочу жайларды жана транспорттук каттамдарды өз ара байланыштыруу зарыл. Бүгүн түрк мамлекеттери бул багытта бир катар ири долбоорлорду ишке ашырууда. Алардын арасында Түштүк газ коридору, Борбор Азия – Азербайжан жашыл энергия коридору, Камбар-Ата 1 ГЭСи жана Кара деңиздин түбү аркылуу өтүүчү электр кабели бар. Бул долбоорлор энергетикалык коопсуздукту бекемдөөгө, энергия жеткирүүнүн жаңы жолдорун ачууга жана кайра жаралуучу энергия тармагындагы кызматташтыкты кеңейтүүгө багытталган.
Ошол эле учурда алар түрк дүйнөсүнүн эл аралык энергетикалык системадагы орду барган сайын маанилүү болуп жатканын көрсөтөт. Бул иштердин узак мөөнөттүү багытын "Түрк дүйнөсүнүн келечеги – 2040" стратегиялык документи аныктайт. Бул документ экономикалык интеграцияны тереңдетүүгө, өз ара байланыштарды жакшыртууга, институттарды бекемдөөгө, билимге негизделген тармактарга инвестиция салууга, ошондой эле туруктуу жана бардык катмарларды камтыган экономикалык өсүштү камсыздоого багытталган. Бул максаттардын мааниси транспорт жана логистика тармагында өзгөчө даана байкалат.
Транскаспий эл аралык Чыгыш - Батыш орто коридору
Азия менен Европаны байланыштырган маанилүү транспорттук каттамдардын бирине айланууда. Болжолдор боюнча, бул коридор аркылуу ташылган жүктүн көлөмү 2030-жылга карата 11 миллион тоннага жетиши мүмкүн. Ал эми 5 жылына 15 миллион тоннага чейин жүк ташуу мүмкүнчүлүгү каралган Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан темир жолу аймактагы транспорттук байланыштарды бекемдеп, Евразиядагы соода мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтет. Бирок заманбап транспорттук коридор темир жолдордон, автомобиль жолдорунан жана порттордон гана турбайт. Жүктөрдүн чек аралардан тез жана тоскоолдуксуз өтүшү, ошондой эле аларды коштогон маалыматтар менен документтердин өз убагында алмашылышы да маанилүү. Ушуга байланыштуу ТМУ транспорттук инфраструктураны өнүктүрүү менен катар бажы жол-жоболорун жеңилдетүүгө жана санариптик чечимдерди киргизүүгө өзгөчө көңүл бурууда.
Жөнөкөйлөштүрүлгөн бажы коридору, e-Permit электрондук уруксат системасы, e-CMR электрондук жүк коштомо кагазы жана санариптик TIR системасы чек ара аркылуу соода жүргүзүүнү жеңилдетүүгө жана административдик тоскоолдуктарды азайтууга багытталган. Санариптик экономика боюнча өнөктөштүк келишими, ошондой эле кызмат көрсөтүүлөр жана инвестициялар тармагында эркин соода келишимин түзүү боюнча жүргүзүлүп жаткан иштер өлкөлөрүбүздүн экономикалык интеграциясын мындан ары да бекемдөөгө шарт түзөт.
Атаандаштыкты жөнгө салуучу органдардын, финансылык чалгындоо бөлүмдөрүнүн, инвестицияларды тартуу агенттиктеринин, жогорку аудит органдарынын жана салык кызматтарынын ортосунда жакында түзүлгөн кызматташтыкты да кубаттайбыз. Мындай байланыштар мамлекеттик мекемелердин өз ара иштешүүсүн жакшыртып, түрк дүйнөсүндөгү экономикалык башкаруунун натыйжалуулугун арттырат. Бул багытта санариптик экономиканын орду өзгөчө маанилүү.
Санариптик соода платформалары, бири-бирине шайкеш иштеген электрондук бажы системалары, финансылык технологиялар тармагындагы кызматташтык, маалыматтарды коопсуз алмашуу жана санариптик жөнгө салууга карата жалпы мамилелер экономикалык байланыштарды кыйла жеңил жана жеткиликтүү кыла алат. Санариптештирүү – жөн гана жаңы технологияларды колдонуу эмес. Ал заманбап экономикалык интеграциянын негизги шарттарынын бири.
Биздин максатыбыз – түзүлүп жаткан байланыштардын жана мүмкүнчүлүктөрдүн аларды иш жүзүндө пайдаланган адамдар менен ишкерлерге натыйжалуу кызмат кылышын камсыздоо. Бул иштердин бардыгы түрк дүйнөсүндө өз ара тыгыз байланышкан экономикалык мейкиндик акырындык менен калыптанып жатканын көрсөтөт.
Мындай мейкиндикте өнүккөн инфраструктура натыйжалуу чек ара жол-жоболору менен толукталып, соода инвестициялар аркылуу колдоого алынат. Ал эми ар бир өлкөнүн артыкчылыктары жалпы мүмкүнчүлүктөрдү кеңейтүүгө кызмат кылат.
Өз ара байланыштары бекем түрк дүйнөсүнө карай
Жаш муун үчүн түрк дүйнөсү тарых китептеринде гана айтылган түшүнүк эмес, билим алууга, тажрыйба топтоого, саякаттоого, иштөөгө жана өзүн өнүктүрүүгө мүмкүнчүлүк берген жандуу мейкиндик болушу керек. Бул багытта Түрк университеттеринин биримдиги (TURKUNIB) жана "Орхун" алмашуу программасы университеттердин студенттердин, ортосундагы окутуучулардын кызматташтыкты жана кеңейтүүгө көмөктөшүүдө.
Жаштардын ыктыярчылык билим берүү программасы, Көп тараптуу жаштар алмашуу программасы жана Эл аралык жаштар лагери сыяктуу демилгелер түрк дүйнөсүндөгү жаштардын ортосундагы байланыштарды чыңдоого, өз ара түшүнүшүүнү тереңдетүүгө жана жалпы иденттүүлүк сезимин бекемдөөгө багытталган. Ошол эле учурда талкууланып жаткан Turkic ID жана Жалпы музей картасы сыяктуу демилгелер түрк мамлекеттеринин ортосунда саякаттоону жеңилдетүүгө жана жалпы маданий мурасыбызга жеткиликтүүлүктү кеңейтүүгө багытталган.
Транспорттук коридор ишкерлер тарабынан пайдаланылганда анын экономикалык мааниси артат. Ишкердик кызматташтык инвестициялар менен колдоого алынганда бекемделет. Инвестициялар технологиялар жана адам капиталы менен айкалышканда натыйжалуулугу жогорулайт.
Ал эми коомчулук бул процесстерге катышып, алардын пайдасын көргөндө, жетишилген натыйжалар туруктуу мүнөзгө ээ болот. Демек, ТМУнун келечеги кызматташтык багыттарынын санын көбөйтүүдө гана эмес, буга чейин түзүлгөн механизмдерди өз ара байланыштырып, 7 бирдиктүү жана ырааттуу мүмкүнчүлүктөр мейкиндигин калыптандырууда жатат.
Биздин күчүбүз – тарыхый жана маданий өзгөчөлүктөрүбүзгө таянуу менен бирге, дүйнөгө ачык болууга умтулганыбызда. "Түрк дүйнөсүнүн келечеги – 2040" документинде биздин узак мөөнөттүү багытыбыз так белгиленген. Ар бир мамлекеттин эгемендигин жана улуттук кызыкчылыктарын толук урматтоо менен байланыштарды жана интеграцияны тереңдетүү климаттын өзгөрүшү, азык-түлүк коопсуздугу, саламаттык сактоо, өзгөчө кырдаалдар жана чек арадан тышкары таасир эткен башка көйгөйлөрдү биргелешип чечүүгө жардам бериши керек.
Дүйнөгө ачык түрк дүйнөсү
Түрк дүйнөсүнүн күчтөнүшү анын ички байланыштарынын бекемделишин гана эмес, тышкы дүйнө менен кызматташтыгынын кеңейишин да билдириши керек. Биздин географиялык жайгашуубуз бул багытта табигый артыкчылык берет. Кылымдар бою түрк элдери жашаган аймактар Евразиядагы элдерди, маданияттарды, соода базарларын жана идеяларды байланыштырып келген.
Бүгүн бизде бул тарыхый ролго заманбап мазмун берүү мүмкүнчүлүгү бар. Транспорттук каттамдарды өнүктүрүү, сооданы жеңилдетүү, энергетикалык тармактарды байланыштыруу, инновацияларды колдоо жана элдердин ортосундагы алакаларды бекемдөө аркылуу түрк мамлекеттери өздөрүнүн гана өнүгүшүнө эмес, бүтүндөй Евразиядагы кызматташтыктын кеңейишине да салым кошо алышат. Бул багыт ТМУнун Бириккен Улуттар Уюмунун системасы, ошондой эле башка эл аралык жана аймактык уюмдар менен кызматташтыгынын кеңейишинен көрүнүп турат. Мындан тышкары, ТМУ+ форматы өнүгүүдө. Ал Уюмга мүчө болбогон мамлекеттер жана башка өнөктөштөр менен кызматташуу үчүн ийкемдүү аянтча болуп саналат.
Биздин максатыбыз – тынчтыкка, туруктуулукка, өз ара байланыштарды чыңдоого, туруктуу өнүгүүгө жана диалогго салым кошкон, бардык тараптар үчүн пайдалуу практикалык өнөктөштүктү өнүктүрүү. Биздин максатыбыз түрк дүйнөсүн башкалардан бөлүп турган тоскоолдуктарды жаратуу эмес, аны дүйнө менен байланыштырган көпүрөлөрдү куруу. Өз ара байланыштары бекем түрк дүйнөсү тышкы дүйнөгө дагы да ачык болуп, эл аралык деңгээлдеги маанисин арттырып, өз аймагынан тышкары да диалогго, өнүгүүгө жана жалпы бакубаттуулукка көбүрөөк салым кошо алат.
Алдыдагы жол
Өткөн жылдар аралыгында түрк дүйнөсүндөгү мамлекеттер менен элдердин ортосундагы байланыштардын кеңейип, кызматташтыктын жаңы багыттары ачылып, конкреттүү натыйжаларга жетишилип жатканына күбө болдум. Бул процесске өз салымымды кошуу мен үчүн чоң сыймык болду.
Ошол эле учурда бул жылдар мага бир маанилүү нерсени түшүндүрдү. Биз алдыбыздагы зор мүмкүнчүлүктөрдү ишке ашыруунун али башында гана турабыз. Бүгүн келечектеги өнүгүүнүн пайдубалы түптөлдү. Мүчө мамлекеттерибиздин кызматташтыкты тереңдетүүгө болгон чечкиндүүлүгү бекем. Институттук түзүмдөрүбүз кеңейди.
Жалпы экономикалык жана стратегиялык мүмкүнчүлүктөрүбүз эл аралык деңгээлде барган сайын кеңири таанылууда. Ошол эле учурда элдерибиз өз ара байланыштарды өнүктүрүүнүн жаңы жолдорун табууда.
Алдыда Анкара шаарында "Түрк кылымы: тилде, пикирде жана иште биримдик" деген теманын алдында өтө турган жана Түркиянын төрагалык мезгилинин башталышын белгилөөчү Түрк мамлекеттер уюмунун саммити биргелешкен ишмердүүлүгүбүздө жетишилген оң динамиканы сактап, кызматташтыгыбызды жаңы баскычка көтөрүү үчүн маанилүү мүмкүнчүлүк түзөт.
Келечекте кызматташтыгыбыздын ийгилигин кол коюлган келишимдердин же түзүлгөн механизмдердин саны менен гана өлчөбөшүбүз керек. Эң негизги көрсөткүч – бул иштердин элдерибиздин жашоосуна алып келген чыныгы пайдасы. Биздин негизги милдетибиз – жалпы максаттарыбызды келечек муундар үчүн реалдуу мүмкүнчүлүктөргө жана узак мөөнөттүү өнүгүүгө айландыруу.
Ушул мүмкүнчүлүктөн пайдаланып, ТМУга мүчө мамлекеттердин жана байкоочу өлкөлөрдүн мамлекет башчыларына алардын көрөгөч жетекчилиги жана туруктуу колдоосу үчүн терең ыраазычылык билдирем. Ошондой эле өкмөттөрүбүзгө, мекемелерибизге, туруктуу өкүлдөргө, эксперттерге жана ТМУ Катчылыгындагы кесиптештериме да чын жүрөктөн ыраазымын.
Алардын өз ишине берилгендиги, кесипкөйлүгү жана жалпы максаттарга болгон бекем ишеними биргелешкен өнүгүүбүздүн ар бир этабында өзгөчө мааниге ээ болду. Бул жолдо Түрк мамлекеттер уюмунун башкы катчысы катары кызмат кылуу мен үчүн чоң сыймык болду. Башкы катчы катары кызмат мөөнөтүм аяктап баратканы менен, түрк дүйнөсүнүн биримдигине, кызматташтыгына жана гүлдөп-өнүгүшүнө болгон берилгендигим өзгөрүүсүз калат. Бул жалпы ишке салым кошуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болгонумду ар дайым чоң сыймык катары баалайм жана орток келечегибиздин чоң мүмкүнчүлүктөрүнө мындан ары да терең ишене берем.
Түрк дүйнөсү тарыхый жана маданий жакындыктан бекем байланыштарга, мүмкүнчүлүктөрдөн аларды ишке ашырууга, ал эми кызматташтыктан элдерибиздин жашоосун жакшырткан конкреттүү натыйжаларга карай жолун улантышы керек. Ата-бабаларыбыз бизге кылымдардан бери сакталып келген бай тарыхый жана маданий мурас калтырды. Бирок биз келечек муундарга ошол мурас тууралуу эскерүүлөрдү гана калтырбашыбыз керек. Биз аларга ошол мурастын негизинде курулган орток келечекти калтырышыбыз керек.
Түрк дүйнөсүнүн бардык аймактарында, бардык тилдеринде бир ой дайыма жаңырып турушу зарыл:
"Biz Birlikte Daha Güçlüyüz" - "Биз бирге күчтүүрөөкпүз".
