ШКУнун Кытайдын Тяньцзин шаарында өтүп жаткан саммити 2001-жылы Кытай тарабынан түзүлгөн биринчи эл аралык уюмдун тарыхындагы эң ири иш-чара болуп калды. ШКУнун негиздөөчүлөрүнүн арасында ошол кезде Кытай, Россия жана Борбор Азия өлкөлөрү - Казакстан, Кыргызстан, Өзбекстан жана Тажикстан болгон. Анда жаңы форматты түзүүнүн негизги максаты мурдагы советтик-кытай чек арасынын эки тарабындагы коопсуздук маселеси, анын ичинде Афган маселесинин контекстинде болгон. 24 жыл өткөндөн кийин ШКУнун толук кандуу мүчөлөрүнүн саны да (азыр алардын саны 10), талкууланган темалардын күн тартиби да кыйла кеңейди.
Тяньцзин шаарындагы саммитке Россия, Казакстан, Кыргызстан, Тажикстан, Өзбекстан, Индия, Пакистан, Иран, Беларусь баш болгон 20дан ашык мамлекеттин лидерлери катышууда. Кытайдын төрагасы Си Цзиньпиндин чакыруусу боюнча Түркиянын президенти Режеп Тайип Эрдоган жана 10 эл аралык уюмдун жетекчилери да келди. Саммитти дүйнө жүзүнөн 3 миңге жакын журналист чагылдырууда.
"Синьхуа" агенттиги чагылдыргандай, 2025-жылдагы масштабдуу саммитке 21 мамлекеттин башчысы катышууда, алардын арасында диалог боюнча өнөктөш макамына ээ мамлекеттердин башчылары гана эмес, БУУнун башкы катчысы Антониу Гутерриш да бар. Си Цзиньпин өз сөзүндө ШКУ "адамзаттын жалпы тагдыры коомчулугун курууга көмөктөшкөн маанилүү күчкө айланды" деп билдирди. Ошентип, ал эл аралык уюмду өзүнүн тышкы саясий негизги концепциясына киргизди.
«Жүз жылда болуп көрбөгөндөй улуу өзгөрүүлөрдүн фонунда туруксуздуктун, белгисиздиктин жана алдын ала айтууга мүмкүн болбогон факторлордун өсүп жатканы байкалууда, ШКУнун ролу жана талабы гана жогорулоодо», – деп ишенимдүү айтты Си Цзиньпин.
Владимир Путин "Синьхуа" агенттигине берген маегинде ШКУнун популярдуулугун мындайча түшүндүрдү: "Бул жаратуу философиясына бекем берилгендик, тең укуктуу кызматташтыкка ачыктык, үчүнчү өлкөлөргө каршы багытталбагандык, ар бир элдин улуттук өзгөчөлүктөрүн, өз алдынчалыгын урматтоо. Ушул баалуулуктарга таянып, ШКУ адилеттүү көп уюлдуу дүйнөнү курууга катышууда", – деп белгиледи россиялык лидер.
"Шанхай кызматташтык уюму экономикалык, интеллектуалдык, ресурстук жана технологиялык зор потенциалга ээ болуу менен эл аралык аренада өз таасирин ырааттуу түрдө кеңейтүүдө”,- деди Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев. Анын айтымында, бул байкалып жаткан глобалдык белгисиздик шартында маанилүү мааниге ээ.
«ШКУнун мүчө мамлекеттеринин өз ара түшүнүшүүсү жана тилектештиги мындай шарттарда жөн гана баалуу байлык эмес, биздин кеңири аймакта тынчтыкты сактоонун ачкычы болуп саналат», - деп баса белгиледи өзбек лидери.
Кыргызстандын президенти Садыр Жапаров өз сөзүндө мындай форматтагы жолугушуу диалогдун маанилүүлүгүн жана өлкөлөр ортосундагы достук, кызматташтык жана ишенимди өнүктүрүүгө болгон жалпы умтулууну өзгөчө баса көрсөтөрүн белгиледи.
ШКУнун эл аралык аброюна басым жасап, президент уюм көп тараптуу бирикме катары калыптанып, БУУнун борбордук ролу менен эл аралык укукка негизделген дүйнөлүк тартипти ырааттуу түрдө жактап жатканын айтты.
Кыргыз-тажик мамлекеттик чек арасы жөнүндө келишимге жана Кыргызстан, Тажикстан жана Өзбекстандын ортосундагы үч мамлекеттин мамлекеттик чек араларынын кесилиши жөнүндө келишимге кол коюлганы буга далил боло алат.
Садыр Жапаров эки документ тең ШКУнун негизги максаттарына – тынчтыкты жана коопсуздукту сактоого, өз ара ишенимди бекемдөөгө жана аймакта өз ара пайдалуу кызматташтыкты өнүктүрүүгө өлкөлөрдүн кошкон маанилүү салымы экенин баса белгиледи.
«Бул чечимдер мамлекеттердин «Шанхай рухун» жетекчиликке алып, эң сезимтал маселелер боюнча да өз ара макул болгон чечимдерди таба аларын айкын көрсөттү, муну менен региондогу туруктуулукту, коңшулук мамилени жана узак мөөнөттүү өнүгүүнү чыңдоого өбөлгө түзүлүүдө», - деди мамлекет башчысы.
Президент Кыргызстан эртең ШКУга төртүнчү төрагалыгын баштай турганын жана уюмдун түптөлүшүнө салым кошкон мамлекет катары муну анын өнүгүүсүнө жаңы дем берүү, анын глобалдык ролун бекемдөө, ошондой эле достук жана ынак коңшулаштыкты мындан ары тереңдетүүгө көмөктөшүү мүмкүнчүлүгү катары караарын белгиледи.
Садыр Жапаров Кыргызстандын төрагалыгы "ШКУнун 25 жылдыгы: туруктуу тынчтык, өнүгүү жана гүлдөп-өсүүгө бирге" деген ураандын астында өтөрүн айтып, артыкчылыктуу багыттарды белгиледи.
Биринчиси – узак мөөнөттүү туруктуулукту камсыз кылуу үчүн Кыргызстан терроризмге, сепаратизмге жана экстремизмге каршы багытталган жамааттык аракеттерди күчөтүүнү улантат.
Экинчиси – экономикалык кызматташтыктын мүмкүнчүлүктөрүн ишке ашыруу максатында, Кыргызстан уюмдун натыйжалуу каржы механизмин түзүү маселесин тездетүүнү, анын ичинде аймактык экономикалык интеграцияга көмөктөшүү менен ШКУнун Өнүктүрүү банкын, Өнүктүрүү фондун жана Инвестициялык фондун түзүүнү сунуштады.
Садыр Жапаров санариптештирүүнү артыкчылыктуу багыт катары белгилеп, алдыдагы төрагалыгынын жүрүшүндө Кыргызстан ШКУнун Жаштар санариптик форумун өткөрүүнү сунуштайт.
Мамлекет башчысы өлкөлөр климаттын өзгөрүшүнүн кесепеттерине токтолуп, ШКУга мүчө мамлекеттердин биргелешкен аракеттери глобалдык жылуулукту кармап турууда маанилүү ролду ойной турганын баса белгиледи.
«Буга байланыштуу биз ШКУга мүчө мамлекеттерге климаттын өзгөрүшүнө каршы күрөшүү жана «жашыл» экономика жаатында биргелешкен «жашыл» долбоорлорду көбөйтүү жана демилгелерди илгерилетүү аркылуу өз ара аракеттенүүнү активдештирүүнү сунуштайбыз», - деди Садыр Жапаров.
Достукту бекемдөөгө жана элдердин жакындашуусуна ШКУга мүчө мамлекеттердин ортосундагы маданий-гуманитардык жана туристтик тармактардагы кызматташтык өбөлгө түзөт.
Президент кыргыз тараптын төрагалыгынын мезгилинде Ысык-Көл жээгинде жайгашкан Чолпон-Ата шаары ШКУнун туристтик жана маданий борбору болуп бекитилерин белгиледи.
Тяньцзинде кабыл алынган чечимдер эксперттер белгилегендей, ШКУ аймагында толук форматтагы көп тараптуу өз ара аракеттенүүнүн, андан ары экономикалык өсүштүн негизин түзөт жана өнөктөш өлкөлөрдүн кызыкчылыктарын сөзсүз коргоону камсыздайт жана өнүгүүнүн өз жолун тандоо укугуна кепилдик берет.
