15-апрелде Жогорку Кеңеш жол кыймылынын эрежелерин бузгандыгы үчүн жоопкерчиликти күчөтүүгө багытталган мыйзам долбоорун үчүнчү окууда кабыл алды. Документте, өзгөчө, мас абалда унаа башкарган учурлар үчүн жаза чараларын катаалдаштыруу каралган. Ошондой эле унаа башкаруу укугунан ажыратуу тартибин тактоо, жол эрежелерин бузуу фактыларын, транспорт каражаттарын жана мопеддерди каттоону жөнгө салуу маселелери камтылган. Мыйзам долбоору учурда өлкө башчысынын кароосуна жөнөтүлдү.
Ички иштер министрлигинин Жол кыймылынын коопсуздугун камсыздоо башкы башкармалыгынын (ЖКККББ) маалыматына ылайык, оор жол кырсыктарынын негизги себептерине төмөнкүлөр кирет: унааны мас абалда же баңгизаттарды колдонуп башкаруу, ылдамдыкты ашыруу, каршы тилкеге чыгуу жана жаза чараларынын жетиштүү деңгээлде болбогону.
ЖКККББ сунушталган бул өзгөртүүлөр жол эрежесин бузууга карата жоопкерчиликти катаалдаштырууну жана анын алдын алуу таасирин күчөтүүнү көздөөрүн билдирет. Мында негизги басым мас абалында унаа башкаргандарга жасалат.
Аталган башкармалыктын маалыматына ылайык, январь-март айларында өлкөдө 1150 жол кырсыгы катталып, жабыркагандардын саны 1482ни түзгөн. Ал эми 2025-жылдын ушул эле мезгилинде 1518 жол кырсыгы катталып, 2261 адам жабыркаган. Жол кырсыктарынын саны бир аз азайганына карабастан, андан жабыркагандардын көрсөткүчү дагы эле жогору бойдон калууда, анткени жабыркагандардын саны мурдагыдай эле миңдеп саналат.
Сунушталган мыйзам долбоору жол кыймылынын коопсуздугу тармагындагы жөнгө салууну комплекстүү түрдө күчөтүүгө жана жаңылоого багытталган. Анын негизги максаты — жол кырсыктарынан каза болгондордун жана жаракат алгандардын санын азайтуу, айдоочулардын тартибин жогорулатуу, жазанын сөзсүз колдонулуу принцибин күчөтүү, ошондой эле мыйзамдарды заманбап шарттарга, анын ичинде санариптештирүүгө жана жаңы пайда болгон транспорт каражаттарына ылайыкташтыруу. Бул реформа системалуу мүнөзгө ээ болуп, өзүнө кылмыш-жаза, административдик жана тиешелүү тармактык мыйзамдарды камтыйт.
Буга байланыштуу кылмыш-жаза мыйзамдарына олуттуу өзгөртүүлөр сунушталууда. Негизги басым жол эрежелерин бузуп, оор кесепеттерге алып келген учурларда жоопкерчиликти күчөтүүгө жасалган. Келтирилген зыяндын деңгээлине — ден соолукка келтирилген залал же адам өлүмүнө жараша — жаза чараларын так бөлүштүрүү каралууда. Ошондой эле мас абалда жасалган кылмыштар өзүнчө оорлотуучу жагдай катары каралып, мындай учурларда жаза дагы катаалдаштырылат. Айрыкча мас абалында жасалган кылмыштар үчүн эркинен ажыратуу мөөнөтү 10–12 жылга чейин жетиши мүмкүн.
Мындан тышкары, айдоочулук күбөлүгүнөн узак мөөнөткө ажыратуу жана айрым кызмат орундарын ээлөөгө тыюу салуу сыяктуу кошумча чектөөлөр да киргизилет. Ошол эле учурда, бир катар оор кылмыштар боюнча тараптардын элдешүүсү аркылуу кылмыш жоопкерчилигинен бошотуу мүмкүнчүлүгү чектелип, жазанын сөзсүз колдонуу принциби күчөтүлөт. Бирок пробация эрежелери сакталып, ал жеңил жана анча оор эмес кылмыштарга карата колдонулат, ал эми эң кооптуу укук бузууларга карата колдонулбайт.
Административдик мыйзамдарда да жоопкерчиликти күчөтүүгө жана көзөмөл механизмдерин кеңейтүүгө багытталган комплекстүү чаралар сунушталууда. Административдик камакка алуунун максималдуу мөөнөтүн узартуу, мас абалында унаа башкарган, медициналык кароодон өтүүдөн баш тарткан жана башкаруу укугу жок туруп унаа айдаган учурлар үчүн жаза чараларын катаалдаштыруу каралууда. Ошол эле учурда айдоочуларга таасир этүү механизмдери да кеңейтилет. Алардын катарына айдоочулук күбөлүктү убактылуу алып коюу, керектүү документтери жок болгон учурда унаа башкаруудан четтетүү, ошондой эле жол эрежелери боюнча сынактарды кайра тапшырууга жөнөтүү мүмкүнчүлүгү кирет.
Санариптештирүү процесстерине да өзгөчө көңүл бурулган. Мыйзам долбоору укук бузууларды автоматтык түрдө каттоочу системаларды толук кандуу далил катары колдонууну бекемдейт. Ошондой эле эреже бузуу катталган учурда айдоочунун катышуусуз эле электрондук форматта токтом чыгаруу жана мамлекеттик маалыматтык системалар менен интеграциялоо каралган. Мындан тышкары, заманбап кабарлоо ыкмалары киргизилет: мобилдик тиркемелер, электрондук почта жана СМС-билдирүүлөр. Бул чаралар мыйзамды колдонуудагы ыкчамдуулукту жогорулатып, ачык-айкындуулукту камсыз кылууга багытталган.
Өзүнчө бөлүк катары «Жол кыймылы жөнүндө» мыйзамды жаңылоо каралууда. Анда негизги түшүнүктөр такталып, кеңейтилүүдө. Жол кыймылынын катышуучуларынын негизги категориялары жана транспорт каражаттары боюнча аныктамалар так көрсөтүлөт. Ошондой эле электросамокаттар жана башка ушуга окшош жеке мобилдик каражаттарды колдонуу биринчи жолу системалуу түрдө жөнгө салынат. Транспорт каражаттарын каттоого коюлган талаптар күчөтүлүп, бардык механикалык каражаттарды милдеттүү түрдө эсепке алуу каралууда. Маанилүү жаңылыктардын бири — төлөнбөгөн айып пулдары бар болсо, айдоочулук күбөлүк берүүдөн баш тартуу мүмкүнчүлүгү. Бул административдик жазалардын аткарылышын камсыз кылуучу кошумча механизм болуп калат.
Жалпысынан бул мыйзам долбоору эң кооптуу укук бузуулар үчүн, өзгөчө мас абалында унаа башкарууга байланышкан учурларда жоопкерчиликти күчөтүү сыяктуу негизги багыттарды камтыйт. Ошондой эле көзөмөлдүн санариптик каражаттарын активдүү колдонууга негизделген технологиялык моделге өтүү, мыйзам бузгандарга карата административдик чараларды катаалдаштыруу жана мыйзамдарды заманбап реалдуулукка ылайыкташтыруу каралган.
Сунушталган өзгөртүүлөр ишке ашса, жол кырсыктарынын саны кыскарып, жол коопсуздугу жогорулайт. Мындан тышкары, айып пулдарды жыйноо тартиби жакшырып, башкаруу системасынын натыйжалуулугу артат деп күтүлүүдө. Бирок ошол эле учурда сот системасына түшкөн жүктүн көбөйүшү, санариптик инфраструктуранын ишенимдүү иштешин камсыздоо зарылдыгы жана эреже бузуулардын автоматтык түрдө катталышына байланыштуу талаш-тартыштардын жаралышы сыяктуу айрым тобокелдиктер да болушу мүмкүн.
Жыйынтыктап айтканда, бул мыйзам долбоору — жол кыймылын көзөмөлдөөнүн кыйла катуу, технологиялык жана борборлоштурулган системасын калыптандырууга багытталган масштабдуу реформа. Ал эң кооптуу укук бузуулардын алдын алууну жана мыйзамды ишке ашыруунун натыйжалуулугун жогорулатууну негизги артыкчылык катары карайт.
