Бишкек, 21.11.25. /Кабар/. Дүйнө банктар пайда болгондон берки каржылык трансформациянын босогосунда турат. Эгер 20-кылым фиаттык валюталарга жана банктарга таандык болсо, 21-кылым технологияларга, маалыматтарга жана децентрализацияга таандык. Мындай пикирин экономист Кубан Чороев "Кабар" агенттигине билдирди.
Ал акчалар программалануучу болуп жатат деп эсептейт. Жети жылдан кийин кадимки акчалар банк эсебиндеги сандар гана болуп калбайт. Ал киреше алып келүүгө, тобокелдиктерди автоматтык түрдө башкарууга жана ортомчуларсыз иштөөгө жөндөмдүү акылдуу санариптик активдерге айланат.
Жаңы муундагы стейблкоиндер азыртан эле депозиттердин жана облигациялардын аналогу болууда. Алар туруктуулукту, ликвиддүүлүк жана түздөн-түз блокчейнден киреше табуу мүмкүнчүлүгүн бириктирет. Ар бир адам банктарсыз жана үчүнчү жактарга ишенбестен, өз капиталын телефон аркылуу башкара алат. Ошентип, эксперттин айтымында, банктар он-чейн-платформаларга орун бошотуп берет.
Кыргызстан блокчейн жана санариптик активдерди өнүктүрүү жолунда
Акыркы жылдары Кыргызстан дүйнөлүк санариптик экономикага жигердүү интеграцияланып, виртуалдык активдер рыногун жана блокчейн технологияларын өнүктүрүүгө катуу басым жасап жатат. Бул багыт мамлекеттик саясаттын артыкчылыктарынын бири жана президент Садыр Жапаров демилгелеген санариптик трансформация стратегиясынын бир бөлүгү болуп калды.
2022-жылы санариптик активдерди жана аларды кантип түзүүгө, чыгарууга, сактоого жана жүгүртүүгө болорун аныктаган Виртуалдык активдер жөнүндө мыйзам кабыл алынган. Мыйзам криптовалюталарды өлкөнүн ичинде мыйзамдуу төлөм каражаты кылбайт, бирок виртуалдык активдер катары алардын ишмердүүлүгүн жөнгө салат.
2025-жылы бул тармактагы көзөмөл күчөтүлүп, виртуалдык активдердин операторлоруна карата катаал талаптар, милдеттүү AML/KYC текшерүүлөрү, кардарларды верификациялоо, анонимдүү капчыктарга тыюу салуу жана башкалар киргизилген.
Бул тармактагы мамлекеттик стратегияны координациялоо үчүн президентке караштуу Виртуалдык активдер жана блокчейн-технологияларды өнүктүрүү боюнча улуттук кеңеш түзүлгөн.
Санариптик активдер жаатындагы улуттук стратегиянын элементтери катары "мамлекеттик криптовалюталык резерв" жана "мамлекеттик майнинг" түшүнүктөрү киргизилүүдө.
20-ноябрда президент Садыр Жапаров физикалык алтын менен камсыздалган жана АКШ долларына байланган улуттук стейблкоин USDKG - санариптик токендин алгачкы эмиссиясын расмий ишке киргизүү аземине катышты.
Аземдин жүрүшүндө катышуучулар "Эмиссияны ишке киргизүү" баскычын басып, Tron түйүнүндө 50 млн даана USDKG токенинин чыгарылышын жана жүгүртүүгө берилгенин расмий түрдө жарыялашты. Ар бир токен бир АКШ долларына барабар болуп, физикалык алтын менен толук камсыздалган.
USDKG — бул Кыргызстан тарабынан толук колдоого алынган, алтын менен камсыздалган стейблкоин. Ачык, коопсуз жана туруктуу санарип валютасы катары иштелип чыккан USDKG алтындын ишенимдүүлүгүн жана блокчейн технологияларынын натыйжалуулугун айкалыштырат.
Бул окуя Финансы рыногун жөнгө салуу жана көзөмөлдөө кызматы тарабынан катталды.
Эмитент болуп Финансы министрлиги тарабынан негизделген "Виртуалдык активдердин эмитенти" ААК саналат. Ага Бийболот Мамытов башкы директор болуп дайындалды.
Чороевдин пикиринде, негизинен Кыргызстан Борбор Азиянын "алтын долларын" түзүүдө – бул салттуу алтындын туруктуулугун жана блокчейн-технологиялардын ыңгайлуулугун айкалыштырган актив.
"Эмне үчүн бул маанилүү? Бул тышкы сооданын жаңы инструменти. USDKG ишканаларга жана жеке адамдарга салттуу банктык тоскоолдуктарды айланып өтүп, төлөмдөрдү тезирээк жана арзаныраак жүргүзүүгө мүмкүндүк берет. Ошондой эле санариптик активдерге болгон ишенимди жогорулатат. Алтын жана өкмөттүн катышуусу менен колдоого алынган крипто экономикада коопсуздуктун жаңы деңгээлин түзөт", - деп белгиледи ал.
Эксперт бул чечимди аймактагы алдыга карай кадам экенин айтты.
"Кыргызстан мамлекеттик стейблкоинди ишке киргизген аймактагы биринчи өлкө болуп, өзүнүн санариптик каржы инфраструктурасын өнүктүрүүгө жол ачууда. Дүйнө реалдуу активдерди токенизациялоо (RWA) дооруна кирүүдө. Сингапур, БАЭ, Бахрейн жана Казакстан буга чейин алтын жана валюта токендерге айланган окшош моделдерди сынап жатышат. Эми Кыргызстан бул тенденцияга реалдуу акча менен колдоого алынган санариптик валютаны түзүү менен кошулууда", — деди ал.
Экономист ошондой эле келечектеги перспективаларга токтолду.
"USDKG долбоору ийгиликтүү ишке ашса, өлкө мамлекеттик туруктуулук жана блокчейн технологиялары бирдиктүү экосистемага кошулган Борбордук Азия үчүн каржылык хаб болуп калышы мүмкүн. Бул акчага болгон ишеним убадаларга эмес, реалдуу активдерге негизделген санариптик эгемендүүлүккө карай кадам. Санариптик доор акчанын жаңы формаларын талап кылат. Ал эми салттуу активдер менен блокчейн технологиясын бириктирген биринчи адам 21-кылымдын каржылык жүзүн аныктайт", — деп баса белгиледи Чороев.
Санариптик активдерди мыйзамдуу жөнгө салуу жана коопсуздук
Мамлекет тарабынан толук кандуу мыйзамдык база түзүлдү. Өлкөдө виртуалдык активдерди чыгарууну жана жүгүртүүнү, алмашуу жана соода операторлорунун ишин, майнингди жөнгө салуучу, ошондой эле акчаны адалдоонун алдын алуу чараларын камтыган бир катар мыйзамдар жана токтомдор бар. Бул крипто рыногу салттуу финансы сыяктуу эле катуу жөнгө салынат дегенди билдирет.
Санариптик активдердин бардык чыгарылыштарынын реестри түзүлдү. Мамлекет алмашуу операторлоруна 185 лицензия, соода аянтчаларына 13 лицензия жана майнерлерге 10 сертификат берген.
Рыноктун жүгүртүүсү 1,78 трлн сомго, ал эми салыктык түшүүлөр 2,04 млрд сомго жетти. Бул криптоиндустрия экономиканын олуттуу бөлүгү болуп калганын көрсөтөт.
Мамлекеттик Финансы рыногун жөнгө салуу көзөмөл кызматы мыйзам бузууларды аныктап, аларды ишке ашыруу боюнча жигердүү иш алып барууда: 20 компаниянын лицензиясы жокко чыгарылды, үчөө токтотулду, бир оператордун сертификаты жокко чыгарылды. Тактап айтканда, мыйзам бузуулар отчеттуулуктун жоктугу, ички көзөмөлдүн начардыгы жана AML/KYC талаптарынын сакталбагандыгы менен байланыштуу.
2025-жылдын 30-сентябрындагы токтом менен компанияларга карата талаптар олуттуу түрдө күчөтүлгөн: милдеттүү AML/KYT-транзакцияларды текшерүү, анонимдүү капчыктарга жана жогорку тобокелдиктеги активдер менен операцияларга тыюу салуу, бардык кардарларды милдеттүү түрдө идентификациялоо жана башка.
Кабыл алынган чаралар колдонуучуларды коргоого жана мыйзамсыз иш-аракеттердин тобокелдиктерин азайтууга багытталган. Виртуалдык активдерди мындан ары “абадан” жаратуу мүмкүн эмес. Алар мамлекеттик баалуу кагаздар, акциялар, жер казынасын пайдалануу укугу, алтын же накталай акча менен камсыз болушу керек. Бул инвесторлордун ишенимин жогорулатат жана алдамчылык коркунучун азайтат.
Жаңы мамлекеттик жамааттуу майнинг системасы киргизилүүдө. Бардык майнерлер так отчеттуулукту тапшырууга, ишмердүүлүктөгү өзгөрүүлөр жөнүндө кабарлоого жана мамлекеттик порталдын жеке кабинети аркылуу иштөөгө милдеттүү. Ошентип мамлекет "жалган майнингди" жоюп, тармакты тартипке келтирип жатат. Эми компаниялар кардарлар үчүн тобокелдиктерди баалоону жүргүзүүгө, алардын кызматтары тууралуу бардык маалыматты ачыкка чыгарууга, келишимдерди түзүүгө же сунуштарды жарыялоого жана тышкы аудиттен өтүүгө милдеттүү. Бул ишенимди бекемдейт жана алдамчылык ыктымалдыгын азайтат.
RUNEXKG мамлекеттик системасы киргизилген, ал бардык операторлордун ишин көзөмөлдөөгө, транзакцияларды жана майнингди анализдөөгө, мыйзамга ылайыктуулугун көзөмөлдөөгө жана тобокелдиктерди аныктоого мүмкүндүк берет.
