Кургак учук социалдык абалды же киреше деңгээлин тандабайт, ал сактыгын жоготкондорду тандайт. Бул оору менен күрөшүүнүн эл аралык күнүндө биз кургак учуктун алдын алуунун жана дарыгерге өз убагында кайрылуунун маанилүүлүгүн эскертүүнү чечтик. Ооруну алгачкы стадиясында кантип билүү керектиги жана алгачкы белгилери байкалганда эмне кылуу зарылдыгы тууралуу "Кабар" маалымат агенттигине саламаттыкты сактоо тармагынын өкүлдөрү айтып беришти.
Кургак учук – бул Mycobacterium tuberculosis (Кох таякчасы) бактериясы козгогон кооптуу жугуштуу оору. Көпчүлүк учурда оору өпкөнү жабыркатса, айрым учурларда башка органдарга да жайылышы мүмкүн. Белгилүү болгондой, инфекция адамдан адамга аба аркылуу жугат. Оорунун активдүү формасы менен ооруган адам жөтөлгөндө, чүчкүргөндө, сүйлөгөндө, атүгүл ырдаганда айлана-чөйрөгө шилекейдин эң майда бөлүкчөлөрү чачырайт.
Улуттук фтизиатрия борборунун стратегиялык өнүктүрүү жана эл аралык кызматташтык бөлүмүнүн гранттарды ишке ашыруу жана билдирмелер боюнча координатору Нестан Мойдунованын айтымында, микробөлүкчөлөр көрүнбөгөн инфекциялык аэрозолду пайда кылат, анын ичинде тирүү бактериялар болот. Дени сак адам мындай аба менен дем алганда, козгогуч анын дем алуу жолдоруна кирип, оорунун жугушуна алып келиши мүмкүн.
Тобокелдик тобунда кимдер бар?
Анын айтымында, кургак учукту бардык адамдар жуктуруп алышы мүмкүн, бирок оору көбүнчө иммунитети төмөндөгөн учурда өрчүйт. Жогорку тобокелдик тобуна кант диабети, ашказан жарасы жана өпкөсүндө өнөкөт оорулары бар адамдар кирет. Андан сырткары, адамдын иммундук жетишсиздигинин вирусу (ВИЧ) статусу бар бейтаптар өзгөчө категорияны түзөт. Ошондой эле туура эмес тамактануу, жашоо шартынын начардыгы (нымдуу, караңгы жана желдетилбеген бөлмөлөрдө жашоо, тар жерде адамдардын көптүгү), психоэмоционалдык абал (узакка созулган стресс жана нервдик чыңалуу) иммунитетти алсыратат.
Оорулуу адам менен байланышта болгондо, жогорудагы тобокелдик факторлору бар адамдар кургак учук жуктуруп алып, оору андан ары өрчүп кетиши мүмкүн.
Оорунун белгилери кандай болот?
Кургак учуктун негизги белгилерине салмактын кескин төмөндөшү кирет, мында адам бир айдын ичинде 5 кг жана андан көп арыкташы мүмкүн. Ошондой эле кечинде же түнкүсүн тердөөнүн күчөшү байкалат, бул медицинада "нымдуу жаздык симптому" катары белгилүү. Бейтаптар көп учурда алсыздыкты, тез чарчоону жана табиттин төмөндөшүн белгилешет. Кургак учук үчүн дене табынын өтө жогору болушу мүнөздүү эмес экенин эске алуу керек: адатта ал 37–37,5 градустун тегерегинде кармалат.
Эксперттин маалыматы боюнча, эң биринчи жана маанилүү белги — бул узакка созулган, кетпеген жөтөл, ал кийинчерээк илешкек какырыктын бөлүнүп чыгышы менен коштолушу мүмкүн.
Ушундай белгилер байкалганда, мүмкүн болушунча эртерээк дарыгерге кайрылуу жана текшерүүдөн өтүү сунушталат. Бул белгилер кургак учуктун гана эмес, суук тийүүнүн, пневмониянын же курч респиратордук вирустук инфекциялардын белгиси болушу да мүмкүн. Ооруну алгачкы стадияларында аныктоо дарылоо процессин бир топ жеңилдетет жана толук айыгууга кепилдик берет.
Жалпы ооругандардын саны жылдан жылга азайганына карабастан, өлкөдө кургак учуктун өтүшүп кеткен жана жайылган формалары катталып келет. Буга кургак учуктук менингит, абдоминалдык кургак учук жана ичеги кургак учугу сыяктуу оор түрлөрү кирет. Ошондой эле төрөттөн кийинки мезгилдеги аялдардын арасында да ооруган учурлар катталууда. Мындай татаал формалардын болушу көйгөйдүн актуалдуулугун тастыктап, инфекция дайыма эле өз убагында аныкталбай жатканынан кабар берет.
Кантип аныктоого болот?
Мойдунованын айтымында, өлкөдө кургак учук инфекциясын эң алгачкы стадияларында аныктоого мүмкүндүк берген заманбап диагностикалык ыкмалар ийгиликтүү киргизилүүдө.
"2022-жылдан тарта заң аркылуу тест алуу активдүү колдонула баштады. Бул ыкма заңдагы микобактериялардын генетикасын (ДНК) аныктоого мүмкүндүк берет – бул өзгөчө лабораториялык изилдөө үчүн какырык бере албаган балдардын оорусун аныктоодо абдан ыңгайлуу. Ошондой эле GeneXpert системалары сыяктуу жогорку технологиялык молекулярдык-генетикалык ыкмалар кеңири колдонулат. Эгер изилдөө үчүн негизги материал какырык болсо, анда бул экспресс-ыкма болгону 2-3 сааттын ичинде козгогучтун ДНКсын жогорку тактыкта аныктайт. 2025-жылга карата GeneXpert аппараттарында изилдөө жүргүзүү менен камсыздоо 96 пайызга жетти. Мындан тышкары, таргеттик жана толук геномдук секвенирлөө сыяктуу алдыңкы ыкмалар киргизилди. Алардын жардамы менен дарыгерлер микобактериялардагы гендик мутацияларды аныктап, кургак учукка каршы дарыларга карата туруктуулуктун бар-жогун биле алышат. Бул диагностика убактысын кыйла кыскартууга жана дарылоонун туура эмес схемаларын дайындоо тобокелдигин толугу менен жокко чыгарууга мүмкүндүк берет", – деди Нестан Мойдунова.
Дарылоо курсун толук аяктоонун маанилүүлүгү тууралуу
Саламаттык сактоо министринин орун басары Гүлбара Ишенапысова "Кабар" агенттигинде өткөн маалымат жыйынында билдиргендей, ооруну толугу менен жок кылууга жолтоо болгон негизги себептердин бири – бул терапия курсун үзгүлтүккө учуратуу.
"Көп учурда бейтаптар өздөрүн бир аз жакшы сезе баштаганда эле дарыланууну жарым жолдон таштап коюшат. Бирок аягына чейин дарыланбаган кургак учук өтө кооптуу. Ал дарыларга баш ийбеген формага өтүп кетет, аны дарылоо алда канча татаал жана узакка созулат. Ушул себептен улам, оорунун кайталануу (рецидив) коркунучун жоюу жана айланадагыларды коргоо үчүн адистердин көзөмөлүндө толук курстан өтүү өтө маанилүү", – деди ал.
Жаңы төрөлгөн ымыркайларды эмдөөнүн маанилүүлүгү
Гүлбара Ишенапысованын айтымында, республикада жыл сайын 140 миңге чейин бала төрөлөт. Төрөтканаларда наристелердин жашоосунун алгачкы күндөрүндө кургак учукка каршы (БЦЖ) эмдөө жүргүзүлөт.
"Бул – ымыркайлар арасында туберкулездук менингиттин жана инфекциянын оор түрлөрүнүн алдын алуудагы маанилүү чара. Бардык вакциналар ДССУнун алдын ала квалификациясынан өткөн. Бул алардын сапаты жана тазалыгы боюнча эң катаал эл аралык талаптарга жооп берерин билдирет. Вакциналарды сатып алуу ЮНИСЕФтин камсыздоо бөлүмү аркылуу ишке ашырылат. Биз колдонулуп жаткан вакциналардын сапатына, натыйжалуулугуна жана коопсуздугуна толук кепилдик беребиз", – деп белгиледи министрдин орун басары.
Жыйынтыктап айтканда, эксперттер ооруну жуктуруп алуу коркунучу ар бир адамда бар экенин эскертишти. Бирок, эрте аныкталган учурда кургак учук ийгиликтүү дарыланат жана эч кандай кесепеттерсиз айыгат.
