Дүйнө жүзүндө климаттын өзгөрүшүнө каршы күрөшүү, мөңгүлөрдү жана биологиялык ар түрдүүлүктү сактоо маселелери эл аралык коомчулуктун көңүл борборунда турат. Адистердин маалыматына ылайык, глобалдык жылуулуктун ылдамдыгы өсүп, анын кесепеттери жаратылышка жана адамдардын жашоосуна олуттуу таасир этүүдө. Дүйнөлүк метеорология уюмунун маалыматы боюнча, 2024-жыл байкоолордун тарыхындагы эң ысык жыл болду. Бириккен Улуттар Уюмуна сунушталган баяндамада планетанын орточо температурасы өнөр жайга чейинки мезгилдеги көрсөткүчтөн 1,55 градуска жогорулаганы белгиленген. Ал эми 2025-жыл температурасы 1,43-1,44 градуска жогорулап, эң ысык үч жылдын катарына кирди.
1980-жылдардан тартып ар бир жаңы он жылдык мурунку он жылдыкка караганда жылуу болуп баратат. Кургакчылыктын жана өтө жогорку температуранын күчөшү мөңгүлөрдүн эришине, дарыялардагы суунун азайышына жана ири аймактардын чөлгө айланышына алып келүүдө. Адистердин айтымында, экосистемалардын тең салмактуулугу бузулуп, алардын ортосундагы байланыш начарлагандыктан, аба ырайын алдын ала айтуу барган сайын татаалдашууда. Бул жаратылыш кырсыктарынын көбөйүшүнө да шарт түзүп жатат.
Жаратылыш кырсыктарынын кесепеттери дүйнөнүн ар кайсы аймактарында байкалууда. Непалда мөңгүнүн тоо көлүнө кулашы ири селдерди жана жер көчкүлөрдү пайда кылып, болжол менен 1,5 миң адамдын өмүрүн алган. Дагы 5 миңден ашуун адамдын тагдыры белгисиз бойдон калууда. Түркияда болсо нөшөрлөгөн жаандан кийин Стамбулдун көчөлөрүн суу каптап, төрт адам каза болуп, бир нече киши дайынсыз жоголгону айтылууда.
Экологдор климаттын өзгөрүшү планетадагы жашоо шарттарын өзгөртүп жатканын белгилешет. Ошондуктан келтирилген чыгымдарды азайтуу үчүн өлкөлөр жаңы шарттарга ыңгайлашып, биргелешкен чараларды көрүшү керек.
Ушул күндөрү Арменияда БУУнун Биологиялык ар түрдүүлүк жөнүндө конвенциясына кошулган өлкөлөрдүн өкүлдөрү катышкан COP17 саммити өтүүдө. Иш-чаранын негизги максаты – глобалдык жылуулуктун кесепеттерин жумшартуу үчүн дүйнө өлкөлөрүн биргелешип аракеттенүүгө чакыруу.
БУУнун башкы катчысы Антониу Гутерриш климаттык коркунучтардын чындыгын түшүнүп, чара көрүүгө убакыт эчак келгенин билдирди.
Анын айтымында, суу, аба жана топурак – биологиялык ар түрдүүлүктүн адамзатка берген баалуу байлыктары. Бирок климаттын өзгөрүшү, пестициддердин көзөмөлсүз колдонулушу, оор металлдар, айлана-чөйрөнүн булганышы жана биологиялык ар түрдүүлүктүн жоголушу бул байлыктарга коркунуч жаратууда.
"Төрт жыл мурун Монреалда тараптар иш-аракеттер планын иштеп чыгууга макулдашкан. Бирок азыр бизге көбүрөөк аракет, ылдамдык жана саясий эрк керек", – деди Антониу Гутерриш.
Кыргызстандын тышкы саясатындагы негизги багыттардын бири – тоо дипломатиясы. Өлкө көп жылдан бери мөңгүлөрдүн эриши жана тоолуу экосистемалардагы суу ресурстарынын кыскарышы көйгөйүнө эл аралык коомчулуктун көңүлүн буруп келет.
Ереванда өткөн саммитте президент Садыр Жапаров бир катар маанилүү демилгелерди көтөрүп, Бишкек шаарында глобалдык тоо борборун түзүүнү сунуштады. Борбор климаттык каржылоо боюнча долбоорлорду даярдоо, маалыматтарды чогултуу жана илимий изилдөөлөрдү жүргүзүү менен алектенет. Өзгөчө көңүл дүйнө калкынын жарымын суу менен камсыз кылган мөңгүлөрдү изилдөөгө бурулат.
Мындан тышкары, Кыргызстан айлана-чөйрөнү коргоого багытталган дагы үч демилгени сунуштады.
Биринчи демилге Глобалдык экологиялык фонддун түзүмүндө атайын тоо программасын түзүүнү карайт. Бул программа тоолуу өлкөлөрдүн эл аралык гранттарга жана экологиялык технологияларга жетүүсүн жеңилдетүүгө багытталган.
Экинчи демилге "Жаратылышты коргоо үчүн карызды алмаштыруу" механизмине байланыштуу. Кыргызстан өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдүн тышкы карыздарын токойлорду, мөңгүлөрдү жана башка жаратылыш байлыктарын коргоого багытталган экологиялык долбоорлорду ишке ашыруу милдеттенмелерине алмаштырууну сунуштоодо.
Үчүнчү демилге Борбор Азия өлкөлөрүнүн сейрек кездешүүчү жаныбарлар менен канаттууларды коргоо боюнча кызматташтыгын чыңдоого багытталган. Анын алкагында ак илбирсти, Тянь-Шань күрөң аюусун жана аркарды сактоо маселелерине өзгөчө көңүл бурулат.
Кыргызстандын аймагынын 94 пайызын тоолор ээлегендиктен, жаратылышты коргоо өлкө үчүн экологиялык маселе гана эмес, улуттук коопсуздукту камсыз кылуунун жана келечек муундардын бакубат жашоосуна шарт түзүүнүн маанилүү бөлүгү болуп саналат. Бул тууралуу президент Садыр Жапаров билдирди.
Мамлекет башчысы Ысык-Көлдүн көйгөйүнө да өзгөчө токтолду. Анын айтымында, Тянь-Шань мөңгүлөрүнүн азайышынан улам көлдүн деңгээли жылына 7 сантиметрге төмөндөп, акыркы 170 жылда 14 метрге тайыздаган.
Ошондой эле Садыр Жапаров Ысык-Көлдү сактоо боюнча көрүлүп жаткан чаралар тууралуу айтып берди.
"Тиешелүү мамлекеттик органдар көлдүн жана анын акваториясынын флорасы менен фаунасын сактоо боюнча кеңири масштабдуу иштерди жүргүзүүдө. Акыркы төрт жылда көлдүн түбүнөн 70 тоннага жакын ар кандай таштандылар жана болжол менен 580 миң метр мыйзамсыз салынган синтетикалык балык улоочу торлор чыгарылды", — деди президент.
Ошондой эле уникалдуу жаратылыш объектисин коргоо максатында Кыргызстан БУУнун алкагында атайын трасттык фонд түзүү боюнча ишти баштады. Садыр Жапаров эл аралык каржы институттарын жана донор өлкөлөрдү бул демилгени колдоого чакырды.
Сөзүнүн соңунда президент бардык өлкөлөрдү, эл аралык уюмдарды жана өнөктөштөрдү 2027-жылдын октябрь айында Бишкекте өтө турган Экинчи глобалдык тоо саммитине – "Бишкек+25" иш-чарасына катышууга чакырды.
Кыргызстан үчүн аймактагы коңшу мамлекеттердин түшүнүүсү жана колдоосу да маанилүү. Глобалдык климаттык чакырыктардын шартында өлкөлөр бир кайыкта. Казакстандын президенти Касым-Жомарт Токаев COP17 саммитинде сүйлөп жатып, экологиялык күн тартиби өлкөсү үчүн саясий пикир келишпестиктерден жогору турарын белгиледи.
"Биз жалпы жаратылыш мурасыбызды сактоо үчүн кеңири эл аралык кызматташтыкты бекемдөө максатында чогулдук. Бул – олуттуу чакырыктарга жана коркунучтарга туш боло турган келечек муундардын алдындагы жалпы жоопкерчилигибиз. Ошондой эле сөз биздин цивилизациянын сакталып калышы жөнүндө болуп жатат. Анткени биологиялык ар түрдүүлүк адамдардын бакубат жашоосун, экономикалык туруктуулукту жана узак мөөнөттүү коопсуздукту камсыз кылат. Табигый тең салмактуулугу сакталган экосистемалар азык-түлүк өндүрүшүнүн негизин түзүп, суу ресурстарын коргойт жана миллиондогон адамдардын жашоо каражаттарын сактоого көмөктөшөт.
Бирок чөлгө айлануу жана суунун тартыштыгы сыяктуу көрүнүштөр жаратылыш менен адамдын ортосундагы назик тең салмактуулукка олуттуу коркунуч жаратууда. Миллиондогон адамдар үчүн суунун жетишсиздиги жана жердин деградациясы күнүмдүк жашоонун бир бөлүгүнө айланды", – деди Касым-Жомарт Токаев.
Эколог Бактыбек Саипбаевдин пикиринде, бул маселелерди талкуулоо бир эле теманын айланасында кайталана бербестен, конкреттүү аракеттерге өтүшү керек. Анын айтымында, коркунучту баары сезип, түшүнүп турат. Суу ресурстары жана жаратылышты коргоо жаатындагы абалдын келечеги да тынчсызданууну жаратууда. Ошондуктан азыр аракет көрө турган мезгил келди.
"Албетте, Кыргызстандын эл аралык аренадагы дипломатиялык аракеттери жана дүйнөлүк коомчулуктун көңүлүн тоо экосистемаларынын көйгөйлөрүнө буруу аракети абдан маанилүү. Биздин чокулар менен тоо кыркалары жалпыга бирдей байлыктарды жаратып, сууну топтойт. Бул уникалдуу жаратылыш ресурстарын сактоо – жалпы милдетибиз. Алдыда аткарыла турган иштердин көлөмү абдан чоң. Ал эми бир өлкөнүн мүмкүнчүлүктөрү глобалдык жылуулукка каршы турууга жетишсиз.
Тянь-Шань карагайларын мөңгүлөрдүн айланасына отургузуу иштерине эл аралык каржылоону тартуу зарыл. Бул мөңгүлөрдүн эришин жайлатууга жардам берет. Ошондой эле болжол менен 8 млрд куб метр көлөмдөгү Камбар-Ата-1 ГЭСинин алдындагы суу сактагычты климаттын өзгөрүшүнө ыңгайлашуу долбоору катары да кароо керек. Тоолордогу чоң суу сактагыч температуранын кескин өзгөрүшүнө тоскоол болуп, аймактагы сугатка керектүү суунун тартыштыгын чечүүгө жана таза энергияга болгон муктаждыгыбызды камсыз кылууга жардам берет.
Мунун барын тез арада ишке ашыруу зарыл. Балким, климат түп-тамырынан өзгөргөнгө чейин саналуу жылдар же ондогон жылдар гана калгандыр. Эгер суусуз калгыбыз келбесе, дүйнө жүзү боюнча масштабдуу экологиялык долбоорлорду баштоо керек. Ошондуктан Кыргызстан көтөрүп жаткан демилгелер актуалдуу жана маанилүү", – деп белгиледи Бактыбек Саипбаев.
Албетте, эл аралык деңгээлде маселени түшүнүү жана диалогго даяр болуу менен гана чектелбөө керек. Экологиялык күн тартибинин кеңири багыттары боюнча кызматташтык зарыл. Бул тоолуу аймактарда суу сактагычтарды жана ири гидроэлектр станцияларын куруудан тартып, сууну үнөмдөөчү технологияларды кеңири жайылтууга чейинки экономикалык маселелердин чоң комплексин камтыйт.
Сууну жогорку агымдагы аймактарда канчалык көп топтоп, сактап калсак, аны кургакчыл аймактарга жеткирүү мүмкүнчүлүгү ошончолук жогорулайт. Ошондуктан тоолорду дүйнөнүн "суу мунаралары" деп аташат. Бул байлыктарды сактоо – бардыгыбыздын милдетибиз.
