Ысык-Көл облусунун чыгышында үч туристтик аймакты – Жыргалаң, Ак-Булак жана Боз-Учуктү бириктирген "Ала-Тоо Резорт" жыл бою иштей турган тоо туристтик кластеринин курулушу жүрүп жатат. Башкы планга ылайык, тоо лыжа тебүүчү трассалардын жалпы узундугу 250 чакырымга жетет. Долбоорго алдын ала 1,2 млрд евро инвестиция салуу каралган. Жаңы курорт Кыргызстанга эл аралык тоо туризми рыногундагы ордун бекемдөөгө жардам бере алабы жана ал өлкөнүн экономикасына кандай пайда алып келет? Бул суроолорго "Кабар" агенттиги жооп издеди.
Долбоор кандай өнүгөрү, анда кайсы объектилер курулары жана демилгечилер кандай жыйынтыктарды күтүп жатканы тууралуу "Ала-Тоо Резорт" ААК башкармалыгынын төрагасынын кеңешчиси Аскат Чолпонбаев айтып берди. Ал эми туристтик кластердин экономикалык мүмкүнчүлүктөрүнө жана анын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүнө экономист Улукман Мамытов баа берди.
Үч курорттук аймак – бирдиктүү туристтик кластер
"Ала-Тоо Резорт" Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районунда ишке ашырылып жатат. Долбоор Жыргалаң, Ак-Булак жана Боз-Учук деген үч аймакты камтыйт. Алардын жалпы аянты 3 миң 916 гектарды түзөт.
Аскат Чолпонбаевдин маалыматына ылайык, комплексти өнүктүрүү тоо лыжа тебүүчү трассаларды, мейманканаларды, эс алуу жана көңүл ачуу жайларын курууну, ошондой эле керектүү инженердик тармактарды тартууну камтыйт. Мында үч аймактын ар бири туристтердин ар кандай муктаждыктарына ылайыкташтырылат.
Жыргалаңда тоо лыжа тебүүчү трассаларды, ар кандай категориядагы мейманканаларды, коттедждерди, глэмпингдерди жана этношаарчаны куруу пландалууда. Ошондой эле ресторандар, SPA-борборлор, конференция өткөрүүчү жайлар, көлү бар ландшафттык парк, кафелер жана соода түйүндөрү каралган. Сунушталган материалдарга ылайык, бул аймактагы мейманканалар болжол менен 3 миң бөлмөгө эсептелген.
Ак-Булакта тоо лыжа тебүүчү трассалардан тышкары мейманканалар, апартаменттер, фестивалдарды өткөрүүчү аянтчалар, стадион, фрирайд-борбор, ресторандар, мончо комплекси, зиплайн жана амфитеатр курулат. Бул аймактагы жайгаштыруу жайларынын жалпы сыйымдуулугу болжол менен 2 миң 200 бөлмөнү түзөт.
Боз-Учукта трассалар жана мейманканалар менен катар медициналык борбор, SPA-комплекс, балдардын эс алуу аймагы, ат борбору, экопарк жана үй-бүлөлүк эс алууга, жаратылыш туризмине багытталган башка объектилерди түзүү каралган. Долбоордук материалдарга ылайык, бул аймакта болжол менен 1 миң 750 бөлмө болот.
Демек, "Ала-Тоо Резорт" бир гана тоо лыжа курорту катары эмес, жалпы инфраструктурасы жана ар түрдүү кызматтары бар, бири-бири менен байланышкан туристтик аймактардын тутуму катары долбоорлонууда.
Долбоордун алдын ала бюджети 1,2 млрд евро деп бааланууда. Башкы планга ылайык, тоо лыжа тебүүчү трассалардын жалпы узундугу 250 чакырымды түзөт. Анын ичинен 120 чакырымы Жыргалаңда, 80 чакырымы Ак-Булакта жана 50 чакырымы Боз-Учукта жайгашат. Инфраструктурага асма жолдор, мейманканалар, апартаменттер, ресторандар жана эс алуу жайлары да кирет.
Бул көрсөткүчтөр долбоордо белгиленген пландарды чагылдырат. Алардын толук ишке ашырылышы курулуштун темпине, каржылоого, кошумча инфраструктуранын өнүгүшүнө жана туристтердин суроо-талабына жараша болот.
Жыргалаң алгачкы туристтерди кабыл алууга даярданууда
Комплексти өнүктүрүүнүн жакынкы баскычы Жыргалаң менен байланыштуу. Пландарга ылайык, бул аймакка алгачкы туристтер 2026-жылдын декабрь айында келиши керек. Биринчи этапта узундугу 47 чакырым болгон тоо лыжа трассаларын жана алты асма жолду куруу каралган.
2026-жылдын 2-июлунда асма жолдордун алгачкы эки тилкесинин техникалык ишке киргизилиши болгон. Ошол эле күнү дагы төрт көтөргүчтүн станцияларын курулушу башталган. Кийинки этаптарда Ак-Булак менен Боз-Учукту өнүктүрүү улантылат.
Курорт толук кандуу иштеши үчүн тоо лыжа инфраструктурасын курууну аяктоо менен гана чектелбестен, аймакка жетүүнүн ыңгайлуулугун да камсыз кылуу зарыл. Бул жолдорду, суу менен камсыздоо жана канализация системаларын, электр энергиясын, байланыш тармактарын жана саркынды сууларды тазалоочу тутумдарды камтыйт.
Долбоордун күтүлүп жаткан натыйжалардын катарында жылына 2 млн туристти тартуу, болжол менен 7 миң жумуш орунун түзүү жана жыл сайын 146 млн евро өлчөмүндө салык түшүмдөрүн камсыз кылуу көрсөтүлгөн. Долбоордун өзүн актоо мөөнөтү алдын ала 8-10 жыл деп бааланууда.
Бул сандар болжолдуу эсептөөлөр болуп саналат. Чыныгы жыйынтыктар курулуш аяктап, комплекс туруктуу иштөө режимине өткөндөн кийин гана бааланат.
Долбоор Кыргызстан экономикасына эмне берет?
"Ала-Тоо Резорттун" экономикалык таасири курорттун аймагы менен эле чектелбеши мүмкүн. Туризмдин өнүгүшү транспорт, тамак-аш, жабдууларды ижарага берүү, экскурсиялык кызматтар, соода жана жергиликтүү продукцияга болгон суроо-талапты жогорулатат.
Экономист Улукман Мамытов туристтик кластердин экономикалык пайдасы курорттун өзүнө гана эмес, аймактагы башка тармактарга да жайылышы керектигин белгилейт.
"Жалпысынан "Ала-Тоо Резорттун" курулушун жана өнүгүшүн жөн гана чоң мейманкана комплексин куруу катары эмес, ири туристтик экосистеманы түзүү катары кароо зарыл", – деди ал.
Эксперттин айтымында, экономикалык натыйжага жетүү үчүн үч багытты ырааттуу өнүктүрүү маанилүү. Алар – инфраструктура, тейлөө сапаты жана жарнама.
"Биз көбүнчө жарнамадан баштайбыз. Бирок жарнама үчүнчү орунда турат. Ага чейин алгачкы эки багыт болушу керек: биринчиси – инфраструктура, экинчиси – тейлөө кызматы", – деп түшүндүрдү Мамытов.
Ал инфраструктурага мейманканаларды жана асма жолдорду гана эмес, курортко баруучу жолдорду, транспортту, ошондой эле анын ишин камсыз кылып, керектүү товарларды жана кызматтарды жеткирген ишканаларды да кошот. Бул багытта жергиликтүү бизнес менен кызматташуу өзгөчө мааниге ээ. Туристтер акчасын комплекстин ичинде жашоого жана эс алууга гана эмес, андан тышкары да сарпташат. Мисалы, Караколдогу ресторандарга, жергиликтүү кафелерге, транспорттук компанияларга жана экскурсиялык кызматтарга кайрылышат.
"Айыл чарба продукцияларына болгон суроо-талап да көбөйүшү мүмкүн. Мейманканалар менен ресторандарга азык-түлүк керек болот. Бул жергиликтүү фермерлерге жана өндүрүүчүлөргө кошумча мүмкүнчүлүктөрдү түзөт. Эгер "Ала-Тоо Резортко" көп сандаган турист келсе, алар акчасын комплекстин өзүндө гана эмес, аны курчап турган бүтүндөй экосистемада да сарпташат", - деп баса белгиледи экономист.
Анын айтымында, мындай таасир экономикада мультипликативдик натыйжа деп аталат. Башкача айтканда, бир тармакка салынган инвестиция экономиканын башка тармактарынын да өнүгүшүнө түрткү берет. Бирок мындай натыйжага жетүү үчүн жергиликтүү ишкерлер жеткирүү чынжырларына катышып, курорттун жана эл аралык туристтердин талаптарына жооп берген кызматтарды көрсөтүүгө мүмкүнчүлүк алышы керек.
Эмне үчүн тейлөө сапаты чечүүчү фактор болушу мүмкүн?
Жаратылыштын кооздугу жана инфраструктуранын масштабы жаңы курортко кызыгууну арттыра алат. Бирок туристтердин кайра келүү каалоосу көп жагынан тейлөө сапатына, коопсуздукка жана саякаттан алган жалпы таасирине байланыштуу.
Улукман Мамытовдун пикиринде, "Ала-Тоо Резорттун" атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн аныктаган негизги шарттардын бири – сапаттуу тейлөө.
"Тоо туризминин эл аралык рыногунда ийгиликтүү атаандашуу үчүн Швейцария, Түркия жана Япония сыяктуу өлкөлөрдүн тажрыйбасын үйрөнүп, эл аралык деңгээлдеги тейлөөнү камсыз кылуу маанилүү. Бул үчүн квалификациялуу инструкторлорду, мейманкана жана ресторан кызматкерлерин, ошондой эле туризм тармагындагы башка адистерди даярдоо зарыл. Эл аралык тажрыйбаны үйрөнүү жана чет өлкөлүк өнөктөштөр менен кызматташуу тейлөөнүн заманбап стандарттарын киргизүүгө жана жергиликтүү кадрлардын квалификациясын жогорулатууга жардам берет.
Мында сапаттуу тейлөө саякаттын бардык баскычтарында камсыз кылынышы керек. Бул туристтин өлкөгө келишинен жана курортко жеткирилишинен тартып, жайгашуусун, тамактануусун, спорт менен машыгуусун жана медициналык жардам алуусун камтыйт. Брондоо, тигил же бул жакка баруу же керектүү кызматтарды алуу учурунда кыйынчылыктар жаралса, заманбап курорт да өзүнүн мүмкүнчүлүктөрүн толук пайдалана албайт", - деди ал.
Экономист коопсуздук маселеси да өзүнчө мааниге ээ экенин баса белгиледи. Тоо лыжа тебүү үчүн даярдыктан өткөн куткаруучулар, квалификациялуу инструкторлор, медициналык жардам, тоо боорлорунун абалын көзөмөлдөө жана ар кандай деңгээлде даярдыгы бар туристтер үчүн түшүнүктүү эрежелер керек.
Мындан тышкары, баа менен сапаттын шайкештиги маанилүү. Туристтик сунуш коңшу өлкөлөрдөн келген коноктор үчүн да, алыскы аймактардан келген саякатчылар үчүн да жагымдуу болушу зарыл.
Жыл бою эс алуу – туристтердин агымын көбөйтүү мүмкүнчүлүгү
"Ала-Тоо Резорттун" өзгөчөлүктөрүнүн бири – жыл бою иштөөгө багытталгандыгы. Кыш мезгилинде туристтерди тоо лыжасы, сноуборд жана кар үстүндөгү эс алуунун башка түрлөрү кызыктырат. Ал эми жылуу мезгилде жөө жүрүү жана экологиялык маршруттар, ат менен сейилдөө, жаратылыш койнунда эс алуу жана аймактын маданияты менен таанышуу сыяктуу кызматтарды сунуштоого болот.
Улукман Мамытовдун пикиринде, курорттун жыл бою иштеши туристтик бизнестин туруктуулугу үчүн маанилүү.
"Курорттун жыл бою иштешин алдын ала пландаштыруу абдан маанилүү. Ал кышкы тоо лыжа курорту гана болбостон, жайында да туристтерди кабыл алышы керек. Анткени ал жакта жайында, жазында жана күзүндө да туристтерди алып барууга мүмкүн болгон кооз жерлер көп", – деди экономист.
Анын айтымында, жайкы программалар тоо лыжа туризмине суроо-талап азайган мезгилде да инфраструктураны пайдаланууга мүмкүндүк берет. Бул мейманканалардын жана ресторандардын ишин жандандырып, кызматкерлердин жыл бою туруктуу иш менен камсыз болушуна шарт түзүшү мүмкүн. Бирок курорттун жыл бою иштеши анын ачылышы менен эле автоматтык түрдө камсыз болбойт. Ар кайсы айларда туристтерди тартуу үчүн түрдүү туристтик кызматтарды, даярдыгы бар гиддерди, үй-бүлөлүк программаларды, маданий иш-чараларды жана саякатчылардын ар кандай топторуна ылайыкталган маршруттарды уюштуруу зарыл. Мындан тышкары, "Ала-Тоо Резортко" келген саякатчылардын сапарын Каракол шаарына, Ысык-Көлгө, ысык булактарга жана аймактын башка кооз жерлерине баруу менен айкалыштырууга болот. Бул туристтердин облуста көбүрөөк убакыт өткөрүшүнө жана чыгымдарын бир нече багытка бөлүштүрүшүнө шарт түзөт.
"Ала-Тоо Резорт" Швейцария менен кантип атаандаша алат?
Швейцария тоо туризминин дүйнөдөгү эң белгилүү багыттарынын бири болуп эсептелет. Анын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгү ондогон жылдар бою өнүккөн инфраструктуранын, жогорку деңгээлдеги тейлөөнүн, транспорттук жеткиликтүүлүктүн, даярдыгы бар адистердин жана эл аралык аброюнун негизинде калыптанган.
Кыргызстандын да өзүнүн артыкчылыктары бар. Алар – тоолуу ландшафттар, бийик тоолуу аймактар, Ысык-Көл, жаратылыштын ар түрдүүлүгү жана көчмөн маданиятынын бай мурасы. Тоо лыжа эс алуусун жайкы туризм жана этномаданий программалар менен айкалыштыруу Кыргызстанга өзгөчө туристтик сунуш түзүүгө мүмкүнчүлүк берет.
"Ала-Тоо Резортто" тоо лыжа трассаларынын жалпы узундугу 250 чакырым деп белгиленген. Салыштыруу үчүн сунушталган презентацияда башка тоо лыжа багыттарынын көрсөткүчтөрү да келтирилген. Алардын ичинде Россиядагы "Роза Хутор" курортунун 105 чакырым, Казакстандагы "Ой-Карагайдыкы" 105 чакырым, Япониядагы Хакуба өрөөнүнүн 200 чакырым жана Кытайдагы Цзянцзюньшань курортунун 70 чакырым трассасы көрсөтүлгөн.
Бирок трассалардын узундугу эле курорттун атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн аныктабайт. Туура салыштыруу үчүн эсептөө ыкмасын, асма жолдордун санын жана өткөрүү мүмкүнчүлүгүн, тоо боорлорунун сапатын, сезонунун узактыгын, транспорттук жеткиликтүүлүгүн, эс алуунун баасын жана тейлөө деңгээлин да эске алуу зарыл.
Экология жана тоолуу аймактарды туруктуу өнүктүрүү
Тоолуу аймактарда масштабдуу туристтик инфраструктураны куруу айлана-чөйрөгө өзгөчө көңүл бурууну талап кылат. Мейманканаларды, жолдорду, асма жолдорду жана башка объектилерди куруу суу ресурстарына, жаратылыш аймактарына жана калдыктарды башкаруу системаларына болгон жүктү көбөйтөт.
Долбоордун материалдарында экологиялык технологияларды колдонуу, жаратылышка тийгизген таасирди азайтуу жана экологиялык курулуштун эл аралык стандарттарына, анын ичинде LEED жана BREEAM талаптарына багыт алуу каралган.
Бул принциптерди иш жүзүндө аткаруу үчүн саркынды сууларды натыйжалуу тазалоо системаларын түзүү, суу менен электр энергиясын сарамжалдуу пайдалануу, калдыктарды көзөмөлдөө жана жаратылыш ландшафттарын сактоо зарыл. Курулуш иштеринин тоо экосистемаларына тийгизген таасирин баалоо да маанилүү.
Долбоордун чыныгы натыйжасын кайсы көрсөткүчтөр аныктайт?
Аскат Чолпонбаев кошумчалагандай, долбоордун масштабы жана жарыяланган инвестициялардын көлөмү анын натыйжаларын объективдүү баалоонун маанилүүлүгүн көрсөтөт. Натыйжалуулукту курулган мейманканалардын, асма жолдордун жана трассалардын узундугу менен гана өлчөө жетишсиз.
Мамлекеттик инвестициялар менен келечектеги бюджеттик түшүүлөрдүн катышы да өзүнчө көңүл бурууга арзыйт. Жылына 146 млн евро салык түшүмүн алуу жана долбоордун 8-10 жылда өзүн акташы боюнча көрсөткүчтөр эсептөөлөргө негизделген. Чыныгы көрсөткүчтөр комплекстин иши туруктуу нукка түшкөндөн кийин гана белгилүү болот.
Долбоордун натыйжалуулугун аныктаган дагы бир маанилүү көрсөткүч – курорттун Ысык-Көл облусунун жалпы туристтик жагымдуулугун канчалык жогорулатары, туристтердин аймакта болуу мөөнөтүн узартууга кандай салым кошору жана бизнес үчүн кошумча мүмкүнчүлүктөрдү канчалык түзөрү.
Жөн гана курорт эмес, экономиканын жаңы өсүү борбору
"Ала-Тоо Резорт" Кыргызстандын туризм тармагын өзгөртө ала турган ири долбоорлордун бири болушу мүмкүн. Анын мүмкүнчүлүгү тоо лыжа трассалары жана мейманканалар менен гана чектелбейт. Алардын айланасында кызмат көрсөтүү, өндүрүш жана жумуш менен камсыз кылуу тармактарынын бүтүндөй тутумун түзүүгө шарт бар.
Улукман Мамытов белгилегендей, долбоордун ийгилиги комплекстүү мамилеге, башкача айтканда, инфраструктураны өнүктүрүүгө, тейлөө сапатын жогорулатууга, адистерди даярдоого жана жергиликтүү бизнес менен кызматташууга байланыштуу болот.
"Эгер бул багыттар бир убакта өнүксө, пайдасын инвесторлор жана курорттун өзү гана эмес, фермерлер, транспорттук компаниялар, ишкерлер, аймактагы мейманканалар жана ресторандар да көрө алышат", – деди ал.
Швейцария тоо туризмин уюштуруу жана тейлөө сапаты боюнча үлгү боло алат. Бирок Кыргызстандын өнүгүү жолу өзүнүн мүмкүнчүлүктөрүнө жана шарттарына жараша аныкталат.
"Ала-Тоо Резорттун" чыныгы ийгилигин жарыяланган 250 чакырым трасса же миллиарддаган евро инвестиция гана аныктабайт. Негизги көрсөткүчтөр – канча турист келери, аларга кандай кызматтар көрсөтүлөрү жана долбоор өлкөнүн экономикасына, жергиликтүү калкка канчалык пайда алып келери.
Жазган Бурулча Аблабекова
Которгон Тургунбек кызы Аида
