Тяньцзиндеги ШКУ лидерлеринин саммити көп уюлдуу дүйнө түзүлүшүнө өтүүдөгү маанилүү этап. Мындай пикирин серепчилер билдирүүдө. Шанхай кызматташтык уюму геосаясаттагы жаңы цивилизациялык ыкманын жашоого жөндөмдүү экенин көрсөтүп турат жана ал өз ара урматтоого, ишенимге жана ак ниеттүүлүккө негизделген адилеттүү эл аралык мамилелерди түзүүгө шарт түзөт. Бул тууралуу Кыргызстандын мурдагы тышкы иштер министри Аликбек Жекшенкулов "Кабар" агенттигине берген эксклюзивдүү маекте айтып берди.
- Дүйнө тез өзгөрүп жатат жана эски дүйнөлүк тартиптин бузулушу көптөгөн кризистерди жана чыр-чатактарды жаратты. Бул контекстте, ШКУ өлкөлөрү тышкы кырдаалдагы өзгөрүүлөргө карабастан, туруктуу, инфраструктуралык долбоорлорду ишке ашырып, экономикалык жактан бекем жана өнүгүү потенциалын арттырып жатканын белгилөө маанилүү. Шанхай кызматташтык уюмунун мамлекет башчыларынын Тяньцзиндеги саммити учурдагы дүйнө тартибине дагы кандай таасирин бере алат?
- Учурдагы глобалдык туруксуздук шартында - геосаясий чыр-чатактар болобу, санкциялык кысымдын өсүшү болобу, экономикалык карама-каршылыктардын курчушу болобу же эл аралык институттарга ишенимдин кризиси болобу - Тяньцзиндеги саммит өзгөчө мааниге ээ. Менимче, биздин өлкөлөрдүн лидерлери (ШКУ) стратегиялык өз ара аракеттенүүнү бекемдеп гана тим болбостон, регионалдык жана глобалдык коопсуздукту камсыздоо, жалпы инфраструктураны өнүктүрүү, санарип экономикасы, гуманитардык кызматташтык боюнча жаңы багыттарды белгилешет. Саммит ШКУнун мүчө-мамлекеттеринин биргелешкен күч-аракеттерин бириктирүүнүн альтернативдүү, көп полярдуу дүйнө көрүнүшүнүн негиздүү платформасы катары маанилүү этабына айланат.
- ШКУ чейрек кылым мурда эл аралык уюм катары пайда болгон, ошондо аны олуттуу геосаясий оюнчу катары кабыл алышкан эмес. Азыр болсо көп нерсе өзгөрдү…
- 2001-жылы негизделгенден бери ШКУ аймактык коопсуздук механизминен Евразия континентинин саясатын, экономикасын жана гуманитардык чөйрөсүн камтыган универсалдуу жана таасирдүү эл аралык уюмга айланды. Анын ролу, айрыкча, Борбор Азия аймагында маанилүү. Анткени, ал туруктуулукту камсыздоого, терроризмге каршы турууга, экономикалык өз ара байланышты өнүктүрүүгө жана цивилизациялар аралык диалогго көмөктөшөт. ШКУнун ийгилиги көп жагынан анын уникалдуу принциптери менен түшүндүрүлөт — "шанхай руху" деп аталган: бул өз ара ишеним, өз ара пайда, тең укуктуулук, маданияттардын ар түрдүүлүгүн урматтоо жана биргелешип өнүгүүгө умтулуу. Бул принциптер адамзаттын өнүгүүсүнүн азыркы чыңалуу этабында бүткүл дүйнө үчүн өзгөчө актуалдуу болуп баратат.
- Тяньцзиндеги саммитте Кыргызстан ШКУга Кытайдан төрагалыкты алат. Бул ардактуу жана жооптуу миссия. Бишкек эстафетаны Пекинден кабыл алат. Кыскасы, Кытай Эл Республикасы ШКУнун өнүгүүсүндө койгон кайсы тренддерди эң маанилүү деп эсептейсиз?
- Кытай ШКУнун негизги архитекторлорунун бири. Кытай уюм негизделген күндөн тартып эле өз ара пайдалуу интеграция идеяларын, демилгелерди айкалыштырууну (мисалы, "Бир алкак - бир жолду" башка өлкөлөрдүн аймактык программалары менен), коопсуздук, инфраструктура, билим берүү долбоорлорун жигердүү ишке ашырууну ырааттуу түрдө алдыга жылдырып келет. Кытай төрагалык кылып турган мезгилде санариптик трансформацияга, туруктуу өнүгүүгө жана ШКУнун эл аралык байланыштарын кеңейтүүгө өзгөчө маани берген. Кытайдын салымынын аркасында уюм таасирдүү, динамикалуу, ачык жана камтуу жагынан глобалдуу болуп калды.
- Дүйнөнүн башка бөлүгүндө ШКУ бир беткей кабыл алынбайт, глобалисттер бул уюмдан түз коркунучту көрүшөт. Шанхай кызматташтык уюму геосаясий атаандаштыкпы же өнүгүүнүн альтернативдүү жолубу?
- ШКУ туруксуздук доорунда туруктуулуктун жана ишенимдин факторуна айланышы мүмкүн. Уюм конфронтацияга эмес, өз ара пайдалуу кызматташтыкка; үстөмдүккө жана диктаторлукка эмес, чыныгы теңдикке негизделген эл аралык өз ара аракеттенүүнүн альтернативдүү моделин сунуштай алат. ШКУ ар бир өлкө улуттук эгемендүүлүгүн, маданий өзгөчөлүгүн жана экономикалык көз карандысыздыгын сактаган адилеттүү, инклюзивдүү глобалдашуу моделин илгерилетет. Бул азыр батыштын салттуу глобалдык башкаруу моделдеринин кризисинин фонунда өзгөчө актуалдуу.
ШКУ АКШга да, башка батыш өлкөлөрүнө да карама-каршы келбейт жана келбеши керек. Анын милдети каршылашуу эмес, глобалдык өз ара аракеттенүүнүн альтернативдүү моделин түзүү. Көп уюлдук дүйнөдө бул табигый жана зарыл нерсе. ШКУнун келечеги институционалдык бекемдөөдө (ар кайсы өлкөлөрдүн расмий өкүлдөрүнүн гана эмес, коомдук ишмерлеринин катышуусу менен Координациялык кеңештердин жеке жумушчуларын түзүү), мүчөлүктү кеңейтүүдө, санариптештирүүдө жана натыйжалуу диалогду, ошондой эле гуманитардык жана илимий кызматташтыкты көбөйтүүдө. Алдыдагы келечегибиз үчүн жаштарга өзгөчө көңүл бурушубуз керек.
Менимче, ШКУ өзүн эч кимге каршы койбостон, адилеттүү жана тең салмактуу эл аралык тартип үчүн шарттарды түзүп, дүйнөлүк системаны турукташтыруучу факторго айланышы керек.
- ШКУ тынчтыкты сүйгөн конструктивдүү уюм. Экономикалык өнүгүү көрсөткүчтөрү Шанхай өнүктүрүү уюмунун дүйнөдөгү кризистик көрүнүштөргө карабастан экономикалык жактан бекемделерин далилдеп турат. ШКУ мейкиндигиндеги өнүгүү келечегин кандай деп эсептейсиз?
- Прогресс олуттуу: соода жүгүртүүнүн өсүшү байкалууда, инвестициялар активдештирилип жатат, транспорттук коридорлор, логистикалык чынжырлар өнүгүүдө, санариптик бажы чечимдери киргизилип жатат. Келечекте ШКУ күчтүү интеграциялык экономикалык мейкиндикке айланат, айрыкча эркин соода аймагы, өз эсеп-кысап системасы жана "акылдуу логистиканын" бирдиктүү стандарттары түзүлсө. Бул жерде процедураларды жөнөкөйлөтүү гана эмес, сапаттуу инфраструктураны түзүү да маанилүү - физикалык да, санариптик да.
ШКУнун өнүгүү контекстиндеги стратегиялык долбоорлордун бири Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан темир жол коридору болуп саналат. Бул долбоор Евразиядагы негизги инфраструктуралык долбоорлордун бири, ал аймактык логистиканын, сооданын жана экономикалык өз ара байланыштын түзүмүн өзгөртүүгө жөндөмдүү. Долбоор үч катышуучу өлкө үчүн гана эмес, бүтүндөй ШКУнун архитектурасы үчүн да маанилүү.
- Бүгүн ШКУ бул экономикалык өнөктөш өлкөлөрдүн гана блогу. Өнүгүүнүн таасирдүү натыйжаларын бекемдеп, коргоп жана сактап калуу керек. Буга байланыштуу Тяньцзиндеги саммитте аймактык коопсуздуктун жаңы архитектурасын түзүүгө байланыштуу маселелер талкууланууда. Аталган этапта бул канчалык маанилүү?
- Учурдагы эл аралык кырдаалдын курч шартында Регионалдык Антитеррористтик структура (РАТС) аркылуу координацияны активдештирүүнү, биргелешкен машыгууларды кеңейтүүнү, киберкоопсуздук жаатында маалымат алмашууну күчөтүүнү, өзгөчө кырдаалдарга, наркотрафикке, транснационалдык кылмыштуулукка жана терроризмге каршы күрөшүүгө биргелешкен ыкчам жооп берүү механизмдерин иштеп чыгууну зарыл деп эсептейм. ШКУ өлкөлөрү санариптик мейкиндикте коопсуздуктун бирдиктүү стандарттарын иштеп чыгуу жана кызматташтыктын укуктук базасын бекемдөө өтө маанилүү. Коопсуздук ишенимдүү, жамааттык жана технологиялык жактан заманбап болушу керек.
