Кыргызстанда өнөр жай өндүрүшү кеңейүүдө. 2026-жылдын сентябрь айында өлкө боюнча 60 жаңы ишкана ишке киргизилди. Акыркы беш жылда — 2021-жылдан 2025-жылга чейин өлкөдө кеминде 281 өнөр жай ишканасы пайдаланууга берилип, 24 миң 400дөн ашык жумуш орундары түзүлгөн. Эң олуттуу өсүш 2024 жана 2025-жылдары болгон, анда жыл сайын 100дөн ашык жаңы ишканалар ишке киргизилген.
Жаңы объектилерге курулуш материалдарын, тамак-аш өндүрүүчү ишканалар, тигүү фабрикалар, энергетикалык объектилер, фармацевтикалык заводдор, соода-логистикалык борборлор жана машина куруу ишканалары кирет.
2023-жылы Экономика жана коммерция министрлиги акыркы үч жылда Кыргызстанда 60 өнөр жай ишканасы ишке киргизилгенин билдирген. Бул долбоорлорго жалпы инвестиция дээрлик 1 млрд долларга жетип, 7700дөн ашык жаңы жумуш орундарын түздү.
Бул мезгилде кийим тигүү өнөр жайында, энергетикада, айыл чарбадагы кайра иштетүүдө, курулуш материалдарын өндүрүүдө жана фармацевтикада жаңы өндүрүштүк кубаттуулуктар ачылды. Ири долбоорлордун катарында металлургиялык, машина куруу, жүн жана сүттү кайра иштетүү, электроника жана башка өндүрүштөр бар.
Ал эми 2024-жылы "100 өнөр жай ишканасы – 2024" долбоорунун алкагында 102 ишкана ишке киргизилген. Аларды ишке ашырууга 796,8 млн доллар инвестиция салынып, 8315 жаңы жумуш орундары түзүлдү. Буларга курулуш материалдарын, кабель өндүрүү, канаттуулардын этин жана мунайды кайра иштетүү, ошондой эле чакан ГЭСтер жана соода-логистикалык аймактар кирет.
Өнүгүүнүн бул темпи 2025-жылы да сакталып калды. Министрлер кабинетинин төрагасы Адылбек Касымалиев белгилегендей, өлкөдө 715,6 млн доллар инвестиция салынган 119 өнөр жай ишканасы ишке киргизилген. Бул ишканалар 8451 жаңы жумуш орундарын түздү.
Расмий маалыматтарга ылайык, 2021–2023-жылдары 60 ишкана, 2024-жылы дагы 102 жана 2025-жылы 119 ишкана ишке киргизилген. Бул мезгилде жаңы жумуш орундарынын саны 24 миң 400дөн ашкан.
Эң көп ишкана кайсы жерде ачылууда?
2025-жылы Чүй облусунда жаңы өндүрүш ишке киргизилген. Экономика жана коммерция министрлигинин маалыматы боюнча, мында 35 ишкана ишке киргизилип, 3731 жумуш оруну түзүлгөн. Инвестициянын көлөмү 311,2 млн долларга жеткен.
Жалал-Абад облусунда 16 ишкана ачылып, 700 жумуш оруну түзүлгөн, Баткен облусунда 13 ишкана жана 1066 жумуш оруну, Ысык-Көл облусунда 12 ишкана жана 363 жумуш оруну, ал эми Нарын облусунда 13 ишкана пайдаланууга берилип, 432 жумуш оруну түзүлгөн.
Ош облусунда 14 ишкана ишке киргизилип, 519 жумуш оруну, Талас облусунда 6 ишкана жана 110 жумуш орду, Бишкекте 6 өнөр жай объектиси, 1348 жумуш орду, Ош шаарында 4 ишкана ачылып, 202 жумуш орду түзүлдү.
Бирок долбоорлордун бөлүштүрүлүшү ишканалардын саны менен жумуш орундарынын саны дайыма эле түздөн-түз байланыштуу эмес экенин көрсөтүп турат. Мисалы, Чүй облусунда 35 ишкана 3700дөн ашык жумуш ордун түзсө, Бишкекте 6 өнөр жай объектиси 1300дөн жумуш орун түзгөн. Бул белгилүү бир тармактардын масштабына жана адистешүүсүнө байланыштуу.
Ишканаларда кандай продукциялар өндүрүлүүдө?
2025-жылы ишке киргизилген 119 ишкананын 42си курулуш материалдарын өндүрүүчү ишканалар болгон. Дагы 18и тамак-ашты кайра иштетүү тармагына, ал эми 10у жеңил өнөр жайга тиешелүү.
Ошондой эле тогуз тоо-кен ишканасы, 14 энергетикалык объект, төрт химиялык, үч фармацевтикалык, эки желим буюмдарын өндүрүүчү жана эки кагаз продукцияларын чыгарган ишкана да ишке киргизилген.
Мындан тышкары, 2025-жылы машина куруу, металлургия, эмерек, мунай продуктуларын өндүрүү жана соода-логистикалык борборлор да ишке киргизилген.
Экономика жана коммерция министрлиги ири долбоорлордун катарында "Асылташ Керамикс", Кант цемент заводунун модернизацияланган өндүрүш линиясын, "Стилекс" алюминий профилин чыгаруучу заводун жана башка ишканаларды атаган. Жалал-Абад облусунда "Майлуу-Суу лампа заводунун" жаңы өндүрүш ишканасы, "Салих Строй" асфальт-бетон заводу жана гипсокартон өндүрүүчү заводдор ишке киргизилген.
2026-жылы өнөр жайдын өсүшү уланууда
2026-жылы жаңы өндүрүш объекттеринин көбөйүү тенденциясы уланууда. Сентябрь айында Кыргызстандын ар кайсы аймактарында 60 жаңы өнөр жай ишканасы ишке киргизилген. Жаңы объекттер айыл чарба продукциясын кайра иштетүү, курулуш материалдарын өндүрүү жана башка тармактарды камтыйт.
Жаңы өндүрүштүк кубаттуулуктарды ишке киргизүүдө көрсөтүлгөн долбоорлордун бири Талас облусундагы буурчакты сатып алууга, кайра иштетүүгө жана экспорттоого адистешкен завод болду.
Жаңы кубаттуулуктарды ишке киргизүү 2024–2025-жылдардагы ири масштабдуу өсүштөн кийин уланууда, анда жыл сайын 100дөн ашык өнөр жай кубаттуулуктары ишке киргизилген. 43 курулуш материалдарын өндүрүү ишканасы үстүбүздөгү жылдагы долбоорлордун арасында үстөмдүк кылат. 16 долбоор тамак-аш өнөр жайын, ал эми жети долбоор жеңил өнөр жайына багытталган.
Улуттук статистика комитетинин маалыматтарына ылайык, акыркы жылдары өнөр жайдын өсүшү өндүрүш көлөмүнүн жана жумуш менен камсыз болушу менен коштолууда. Улуттук статистика комитетинин 2020–2024-жылдардагы өнөр жайды өнүктүрүү боюнча аналитикалык отчетунда көрсөтүлгөндөй, өнөр жай продукциясынын көлөмү 2024-жылы 599,8 млрд сомго чейин өскөн.
2024-жылы өнөр жайда иштегендердин саны 142 миң 300 адамга жеткен, бул 2020-жылга салыштырмалуу 8,1% жана 2023-жылга салыштырмалуу 4%га көп.
Бирок статистика айрым тармактардын ортосундагы айырмачылыктарды көрсөтүп турат. Мисалы, өндүрүштө 2024-жылы 1346 ишкана болгон, ал эми 2020-жылы бул көрсөткүч 1172 болгон. Бул тармакта иштегендердин саны 86 миң 800дөн 92 миң 100гө чейин өскөн.
Бул мезгилде текстиль, кийим-кече, бут кийим жана булгаары буюмдарын чыгарган ишканалардын саны бир топ өстү: 2020-жылы 113төн 2024-жылы 222ге чейин жогорулады. Бирок тармакта иштегендердин саны бул мезгилде дээрлик өзгөрбөй 36 миңдин тегерегинде болду.
Экономист Нургүл Акимова жаңы өнөр жай ишканаларынын санынын көбөйүшү өлкөнүн экономикасына олуттуу таасирин тийгизип жатканын белгилейт. 2025-жылы 119 өнөр жай ишканасы ачылып, инвестициялар болжол менен 715,7 млн долларга жетип, 8400дөн ашык жумуш орундары түзүлдү.
Анын айтымында, эң тез өнүгүп жаткан тармактар курулуш материалдарын, тамак-аш жана суусундуктарды өндүрүү, фармацевтика, жеңил өнөр жайы жана тоо-кен тармагы болуп саналат. Эксперт бул өсүштүн себептери катары ички суроо-талапты, айыл чарба продукциясын кайра иштетүүнү өнүктүрүүнү, импортту алмаштырууну жана мамлекеттик колдоону атайт.
“Заводду ачуу эле узак мөөнөттүү таасирди камсыз кылуу үчүн жетишсиз. Туруктуу таасир үчүн бизге кадрлар, инфраструктура, сатуу рыноктору, локализация жана инвесторлор үчүн туруктуу жана алдын ала айтууга боло турган соода эрежелери керек”, - деп белгиледи ал.
Ошол эле учурда экономисттин пикиринде, заводду ачуу фактысы гана узак мөөнөттүү экономикалык таасирди кепилдей албайт. Ишкананын туруктуу иштеши квалификациялуу кадрларды даярдоону, ишенимдүү энергетикалык жана транспорттук инфраструктураны, сатуу рынокторуна жетүүнү, экспортту өнүктүрүүнү жана жергиликтүү чийки затты тереңирээк иштетүүнү талап кылат.
Акимова ошондой эле ири ишканалар менен байланышкан чакан жана орто бизнестин пайда болушунун маанилүүлүгүн белгилейт. Анын баамында, бул өндүрүш чынжырларын түзүүгө мүмкүндүк берет жана өнөр жай долбоорунун аймактык экономикага тийгизген таасирин күчөтөт.
Эмгек, социалдык камсыздоо жана миграция министрлигинин маалыматы боюнча, 2025-жылы Кыргызстандагы расмий жумушсуздуктун деңгээли 1,3%ды түзгөн. Бирок, жумушчу күчүн изилдөө методологиясына ылайык, жалпы жумушсуздуктун деңгээли 3,7% болгон. 2026-жылдын башында жумуш менен камсыз болгон калктын саны 2,756 миллион адамды түзгөн.
Ошол эле учурда, квалификациялуу жумушчуларга болгон суроо-талап жогору бойдон калууда. 2026-жылдын биринчи чейрегинде жумуш менен камсыз кылууну колдоо бөлүмдөрү 5243 бош жумуш орундарын катташкан, алардын 3778и адистиктерге тиешелүү болгон. Тейлөө тармагынын адистери, курулушчулар, айдоочулар, тигүүчүлөр, ашпозчулар, сатуу агенттери жана башка жумушчу орундары эң көп суроо-талапка ээ.
Ошондуктан өнөр жай үчүн бизнес ачуу гана эмес, заманбап жабдууларды иштете алган адистердин болушу да маанилүү.
Экономист Улукман Мамытов ишканалардын санынын өсүшү бул экономиканын реалдуу секторундагы прогрессти көрсөтүп турат. Бирок анын пикиринде, өнөр жай саясатын ишке киргизилген ишканалардын саны менен гана баалоо жетишсиз.
“Ишканалардын ачылып жатканы жакшы. Бул кандайдыр бир кыймыл бар экенин билдирет. Бирок ошол эле учурда биз башка көрсөткүчтөргө да көңүл бурушубуз керек. Биринчиден, кайсынысы маанилүүрөөк: санбы же сапатпы?” - деп белгиледи эксперт.
Анын айтымында, системалуу көйгөйлөрдүн бири өндүрүштөн акыркы керектөөчүгө чейин толук жеткирүү чынжырынын жоктугу болууда. Ишкана товарларды өндүрүшү мүмкүн, бирок сактоо, ташуу, сертификациялоо, жарнамалоо жана сатуу боюнча кыйынчылыктарга туш болот.
Мамытов текстиль өнөр жайын жана Таластагы буурчак өндүрүшүн мисал катары келтирет. Ал жөн гана өндүрүш көлөмүн көбөйтүү жетишсиз деп, продукциянын рынокко чейинки бүтүндөй жолун камсыз кылуу зарыл экенин айтат.
“Өндүрүш - бул күрөштүн жарымы гана. Экинчи жарымы - баарын туура таңгактоо, кайра иштетүү, өзүбүздүн брендибиз менен жогорку сапатта ташуу, андан кийин аны жергиликтүү рынокко жеткирүү", - деди экономист.
Ал толук кандуу жеткирүү чынжыры чийки зат жеткирүүчүлөр менен иштөөнү, сатып алууну, сактоону, кайра иштетүүнү, логистиканы, кагаз иштерин, сапатты көзөмөлдөөнү, маркетингди жана сатуу базарларында өкүлдөрдүн же кампалардын болушун камтыйт деп белгилейт.
Мамытовдун айтымында, айыл чарба продукцияларын кайра иштетүү Кыргызстан үчүн өзгөчө мүмкүнчүлүктөрдү ачат.
“Албетте, биринчи кезекте айыл чарба продукцияларын кайра иштетүү. Чийки заттан өндүргөн бардык нерсебизди — жашылчаларды, мөмө-жемиштерди кайра иштетүү керек”, — деп белгиледи ал.
Эксперттин айтымында, эми ишке киргизилген өндүрүш объектилеринин санын баалоодон иштеп жаткан ишканалардын натыйжалуулугун, алардын кубаттуулугун пайдаланууну, өндүрүмдүүлүгүн, сатуу рынокторун жана кошумча нарк түзүү мүмкүнчүлүгүн баалоого өтүү керек.
Кайсы тармактар тез өсүп жатат?
Статистика көрсөткөндөй, өнөр жайдын өсүшү бир эле учурда бир нече багытта жүрүп жатат. Өндүрүш тармагында тамак-аш өндүрүшү, курулуш материалдары, текстиль жана кийим-кече, ошондой эле химиялык жана фармацевтикалык өнөр жайлар маанилүү ролду ойнойт.
Курулуш материалдарын өндүрүүнүн өсүшү көбүнчө ири масштабдуу курулуштардын шартында ички суроо-талаптын өсүшүнө байланыштуу. Ошол эле учурда, тамак-ашты өндүрүү өлкө ичинде ата мекендик айыл чарба чийки заттарын колдонууга мүмкүндүк берет. Фармацевтика өзүнчө багыт. Аны өнүктүрүү өнөр жай өндүрүшү үчүн гана эмес, импорттолгон дары-дармектерге көз карандылыкты азайтуу үчүн да маанилүү.
Машина куруу да өнүгүп жатат. Акыркы жылдары Кыргызстанда автомобиль чогултуу, жабдууларды өндүрүү, лифттерди, электр буюмдарын жана башка өнөр жай товарларын чыгаруу боюнча долбоорлор ишке киргизилди.
Долбоордун башында көрсөтүлгөн жумуш орундарынын саны конкреттүү долбоордун ичиндеги түз жумуш орундарын гана билдирет.
Экономикалык таасир чийки зат жеткирүүчүлөргө, ташуучуларга, оңдоо уюмдарына, таңгактоочу заводдорго, кампаларга, логистикалык компанияларга жана башка тиешелүү бизнестин түрлөрүнө да жайылтылышы мүмкүн.
Мисалы, азык-түлүк ишканасы айыл чарба чийки затына, таңгакка, ташуу жана сактоого суроо-талап жаратат. Кийим тигүүчү фабрикачф кездемелерди, фурнитураларды, таңгактоону жана логистиканы талап кылат. Курулуш материалдарын өндүрүү курулуш тармагы, транспорт жана соода менен байланышкан.
Ошондуктан өнөр жайды өнүктүрүү белгилүү бир ишкананын расмий түрдө көрсөтүлгөн жумушчулардын санына караганда кеңири жумуш чынжырын түзө алат. Бирок жаңы ишканалар жумушчу күчүнүн жетишсиздигине туш болууда.
Өнөр жайдын өсүшү ошол эле учурда адистерге болгон суроо-талапты жогорулатат. Эмгек министрлиги эмгек рыногунда жумушчулардын жумуш орундарына суроо-талап жогору бойдон калып жатканын белгилейт.
2025-жылдын июль айында жумуш менен камсыз кылуу кызматынын маалымат базасында 7690 бош орун катталган, Алардын ичинен 1171и курулуш адистери, 785и айдоочулар, 471и тигүүчүлөр жана 617си ар кандай жумуш аткара тургандар болгон.
Бул өнөр жайдын андан ары кеңейиши инвестицияларга жана инфраструктурага гана эмес, ошондой эле кадрларды даярдоого да көз каранды болорун билдирет.
Жаңы заводдорго жабдуулардын операторлору, инженерлер, технологдор, электриктер, ширетүүчүлөр, механиктер, сапатты көзөмөлдөө боюнча адистер жана башка жумушчулар талап кылынат. Андан тышкары, кээ бир ишканалар заманбап жабдууларды колдонушат, бул жаңы компетенцияларга ээ адистерди талап кылат.
Акыркы беш жылдын ичинде жаңы өнөр жай долбоорлорунун саны чындыгында бир топ көбөйдү. 2021–2023-жылдары үч жылдын ичинде 60 ишкана ишке киргизилген болсо, 2024-жылы бир жылдын ичинде 102, ал эми 2025-жылы 119 объект ишке киргизилген.
Бирок бул көрсөткүчтөрдү өндүрүш көлөмүнөн, ишканаларды пайдалануудан, эмгек өндүрүмдүүлүгүнөн, экспорттон жана каржылык натыйжалардан өзүнчө кароого болбойт.
Эгерде ишканалар ишке киргизилгенден кийин ишин улантып, рынокторду таап, жергиликтүү чийки заттарды колдонуп, кошумча нарк түзсө, алардын санын көбөйтүү туруктуу экономикалык натыйжага айланат.
Экономист Улукман Мамытов Кыргызстан үчүн чийки зат өндүрүүчүлөрдөн баштап акыркы керектөөчүлөргө чейин жеткирүү чынжырларын куруу өзгөчө маанилүү экенин белгилейт.
2021-жылдан 2025-жылга чейин өлкөдө кеминде 281 жаңы өнөр жай ишканасы ишке киргизилип, 24 миң 400дөн ашык жумуш орундары түзүлдү. Экономика үчүн кийинки суроо канча жаңы завод жана завод ачылаары гана эмес, алар канчалык натыйжалуу иштей тургандыгы, кандай продукцияларды чыгарары жана аларды тышкы рынокко сата алабы же жокпу деген суроо турушу зарыл.
