Саясат таануучу Марс Сариев "Кабар" агенттигине берген маегинде чыр-чатактарды, анын ичинде улуттар аралык кастыкты козутууга багытталган фейктер жана жалган маалыматтарга байланыштуу кырдаалга комментарий берди. Эксперт мындай көрүнүштөр өлкөдөгү туруктуулукту солгундатып, ири инфраструктуралык долбоорлорду ишке ашырууну жайлатууга багытталган уюшкан кампанияга мүнөздүү экенин белгиледи.
— Акыркы жумаларда социалдык тармактардын кыргыз сегментинде Кытайга каршы маанай күчөп жатат. Буга эмне себеп?
— Парламенттик шайлоо жакындаган сайын, биз Кытайга каршы маанайды күчөтүүгө багытталган маалыматтык чабуулдардын көбөйүшүн байкап жатабыз. Бул өзүнөн-өзү эле болгон процесс эмес, башкарылган кампания. Анын максаты – нааразычылыкты жаратып, коомдун айрым топторун нааразычылык акцияларга козутуу. Бул үчүн TikTok, Telegram жана башка социалдык тармактар аркылуу текшерилбеген, эмоционалдык, көбүнчө толугу менен ойдон чыгарылган билдирүүлөр таратылып жатат.
— Кытайлыктардын массалык түрдө агылып келиши жана "жашыруун этностук экспансия" жөнүндөгү билдирүүлөр көп айтылат. Бул канчалык деңгээлде чындыкка дал келет?
— Бул толугу менен ойдон чыгарылган риторика. Чынында эле биз кытайлык жумушчулардын санынын көбөйүшүн байкап жатабыз, бирок бул Кытай — Кыргызстан — Өзбекстан темир жолунун курулушунун активдүү фазасынын башталышы менен гана байланыштуу. Темир жол Евразия мейкиндигиндеги геосаясий кырдаалды өзгөртө турган, Кыргызстанды транспорттук туңгуюктан чыгарып, өлкөнү маанилүү транзиттик түйүнгө айландыра турган стратегиялык долбоор. Кеп демографиялык коркунучтар жөнүндө эмес өнүгүү жөнүндө болуп жатат.
Кытайга каршы баяндар жалган маалыматтар менен коштолот — мисалы, "жүз миңдеген кыргыз кыздары кытайлыктарга турмушка чыкты" деген маалымат тараган. Бул чындыкка эч кандай тиешеси жок. Кытай жана Кыргызстандын жарандарынын никеге туруусу өтө эле аз. Чындыгында Кытайда жашаган кыргыздардын ортосунда никеге туруулардын өсүүсү болгон. Муну маданий окшоштуктар менен түшүндүрсө болот.
— Мындай чагымчылдыктарды ким жана эмне үчүн уюштурууда?
— Менин оюмча, мунун артында өлкөдөгү кырдаалды туруксуздаштырууга жана ири инфраструктуралык долбоорлорду токтотууга кызыкдар болгон активдүү тышкы күчтөр турат. Кыргызстан транзиттик потенциалын күчөтүп, геосаясий чет аймактан чыкканына кызыкдар эмес күчтөр пайда болот. Ошондуктан ар дайым бул кимге пайдалуу деген суроо бериш керек.
— Маалыматтык кампаниялардын көчө нааразычылыктарына өтүп кетүү коркунучу канчалык жогору?
— Коркунуч абдан реалдуу. Биз буга чейин социалдык тармактарда "кыргыздарды пакистандыктар сабады" деген кадрлар пайда болгон кооптуу прецедентти көрдүк. Иш жүзүндө алар Египеттин жарандары болуп чыкты, ал эми чыр-чатакты чет элдиктерди шантаж кылган жергиликтүү өспүрүмдөр тобу козгогон. TikTokто жарыялангандан кийин эки миңге жакын жаштар көчөгө чыгып, башаламандык уюштурушту. Башкача айтканда, технология буга чейин эле сыноодон өткөн.
Мындай ыкмалар Непалда, Мадагаскарда, Мароккодо жана социалдык чөйрөсү туруксуз башка өлкөлөрдө кеңири колдонулат. Эмоцияга бат алдырган жана маалымат булактарын сейрек текшерген жаштарга басым жасалат.
— Мындай кырдаалда коом кандай реакция кылышы керек?
— Эң негизгиси сабырдуулукту сактап, терең ой жүгүртүү керек. Ар бир жаран Кыргызстанда өнүгүүнүн стратегиялык долбоорлору ишке ашып жаткан мезгилде, этносаясий жаңжалдардын чыгышы кимге пайда, кимге зыян экенин терең талдай билүүсү зарыл.
