Кыргызстан Борбор Азиядагы виртуалдык активдердин жана Web3-технологиялардын регионалдык хабына айлана алат деген билдирүү барган сайын жөн гана декларация эмес, реалдуулук катары кабыл алынууда – өлкөдө санариптик экономиканын анык инфраструктурасы калыптанып жатат. Улуттук стейблкоиндердин ишке кириши, санарип сомдун пилоттук долбоорлору жана криптовалюталарды кабыл алуу боюнча дүйнөлүк алдыңкы жыйырмалыкка кирген крипто-рыноктун өсүшү жаңы экономикалык секирик үчүн негиз түзүүдө. Бул тармак бүгүнкү күндө эле байкаларлык натыйжаларды берүүдө – 2025-жылы бюджетке 1,7 млрд сомго жакын каражат түштү, ал эми жакынкы жылдары IT жана финтех тармагындагы кирешелер менен жумуш орундарынын саны бир нече эсе өсүшү мүмкүн. Экономист-эксперт Кубан Чороев "Кабар" агенттигине берген маегинде эгер учурдагы динамика сакталса, Кыргызстан жакынкы жылдары Борбор Азиянын Web3-борбору катары бекемделип, Бишкекте толук кандуу финтех-кластерин түзө аларын белгилейт.
— Кубан Аманбекович, 18-апрелде президент Садыр Жапаров TRON блокчейн-платформасынын негиздөөчүсү Жастин Санды кабыл алды. Жолугушууда мамлекет башчысы: "Биздин стратегиялык максатыбыз – Кыргызстанды Борбор Азиядагы виртуалдык активдердин жана Web3-технологиялардын регионалдык хабына айландыруу", – деп айтты. Бул канчалык реалдуу?
— Максат амбициялуу, бирок утопия эмес, ага жетүү үчүн бизде факторлордун сейрек кездешүүчү айкалышы бар. Chainalysis индекси боюнча Кыргызстан дүйнөлүк алдыңкы жыйырмалыкка кирет жана криптовалюталарды кабыл алуу боюнча Борбор Азияда лидерлик кылат. Бизде виртуалдык активдер жөнүндө жаңыланган мыйзам кабыл алынган, Улуттук кеңеш иштейт, буга чейин эки мамлекеттик стейблкоин ишке киргизилген – алар BNB Chain тармагындагы KGST жана TRON тармагындагы алтын менен камсыздалган USDKG, ошондой эле санарип сом тесттен өтүүдө. Виртуалдык активдердин кызмат көрсөтүүчүлөрүнүн жүгүртүүсү 2025-жылы үч эсе өсүп, 2,74 трлн сомду түздү. Бул жөн эле декларация эмес, бул – инфраструктура.
Бирок хаб болуу – бул бир гана жөнгө салуу эмес. Бул капитал, кадрлар, энергия жана инвесторлордун ишеними. Төрт багыт боюнча тең бизде тартыштык бар. Күзүндө электр энергиясынын жетишсиздигинен улам майнинг фермаларынын өчүрүлүшү – бул көрсөтмөлүү сигнал: энергетика маселесин чечпей туруп, стратегиянын өсүшү чектелип калат. Биз үчүн "ченемдик лаборатория" жана стейблкоиндер менен RWA (реалдуу активдерди токенизациялоо) боюнча хаб болуу ордун ээлөө реалдуу.
— Региондогу өлкөлөрдүн фонунда Кыргызстандын атаандаштык артыкчылыгы эмнеде?
— Башкы артыкчылык – ылдамдык жана ийкемдүүлүк. Казакстанда "Астана" эл аралык финансы борбору аркылуу күчтүү институционалдык база бар, бирок крипто-ишмердүүлүк негизинен ошол атайын зонанын ичинде гана чектелген. Өзбекстан массалык түрдө кабыл алуу боюнча алдыда, бирок тажрыйбалык аянтчалар аркылуу өтө этияттык менен баратат. Түркмөнстан жаңы эле баштап жатат. Кыргызстан кыйла ачык моделди тандады: жөнгө салуу анклав деңгээлинде эмес, бүтүндөй өлкө деңгээлинде жана эң жогорку жетекчиликте саясий эрк бар.
Экинчиден – биз региондо биринчилерден болуп "сомдогу улуттук стейблкоин + алтын менен камсыздалган доллардык стейблкоин + CBDC (борбордук банктын санариптик валютасы) пилоту" айкалышын ишке киргиздик. Мындай топтомду коңшулардын бири да сунуштай элек. Үчүнчүдөн – өлкөнүн чакандыгы: чоң мамлекетте реформалар жылдап созулат, бизде Улуттук кеңештин чечиминен тартып аны ишке ашырууга чейин саналуу айлар кетет. Төртүнчүдөн – гидроэнергетикалык потенциалыбыз, эгер аны толук иштетип алсак. Бешинчиден, банк тармагында катаал мурастын жоктугу: эски системаны жаңыдан коргоонун кереги жок.
— TRON платформасы менен кызматташуу практикада Кыргызстанга эмне берет?
— Бул мурунку көптөгөн меморандумдардан айырмаланып, жөн гана PR-визит эмес. Негизги практикалык натыйжа жолугушууга чейин эле болгон: биздин доллардык USDKG стейблкоинибиз так ушул TRON тармагында чыгарылган, биринчи эмиссиясы – 50 млн токен. Ал эми TRON – бүгүнкү күндө дүйнөлүк USDT жүгүртүүсүнүн чоң бөлүгү өтүп жаткан тармак, башкача айтканда, стейблкоиндер менен чек аралар аралык которуулар үчүн үстөмдүк кылган инфраструктура. Мигранттардын акча которуулары ИДПнын үчтөн бирин түзгөн өлкө үчүн бул түз экономикалык натыйжа.
Өнөктөштүк конкреттүү эмне берет? USDKG үчүн ликвиддүүлүк жана глобалдык масштаб, TRON`дун DeFi-протоколдорунун экосистемасына кирүү мүмкүнчүлүгү, TRON`дун операциялык инфраструктурасынын Кыргызстанда жайгашуу потенциалы, Жастин Сандын бизнесин бул жерде лицензиялоо, ошондой эле анын санариптик сабаттуулук программаларын колдоо тууралуу убадасы. Эгер бул ишке ашса – биз жөн гана өнөктөш эмес, тегерегине кластер түзүлө турган негизги резидентке ээ болобуз.
— Жакынкы жылдары кандай жетишкендиктерди күтсө болот?
— Алар бир нече жана аларды так эсептесе болот. Биринчиси – крипто-индустриядан салыктык түшүүлөрдүн өсүшү: 2025-жылы сектор бюджетке 1,7 млрд сомго жакын берди, масштабдаштырууда бул көрсөткүч бир нече эсе өсүшү мүмкүн. Экинчиси – акча которуулардын арзандашы: стейблкоиндер аркылуу миграциялык которуулар банктардагы жана классикалык системалардагы 3–7 пайыздын ордуна пайыздын кичинекей бөлүгүн гана түзөт, бул миллиондогон үй-бүлөлөр үчүн түз үнөмдөө. Үчүнчүсү – лицензияланган виртуалдык активдердин кызмат көрсөтүүчүлөрүнүн агымы: ар бир каттоо – бул комплаенс, юриспруденция, IT тармактарындагы жумуш орундары жана кеңселик салыктар. Төртүнчүсү – USDKG жана KGSTнин ири биржаларга листинги, бул Кыргызстандын атын дүйнөлүк крипто-маалымат айдыңына чыгарат. Бешинчиси – реалдуу активдерди (алтын, кыймылсыз мүлк, айыл чарба продукциясы) токенизациялоо боюнча пилоттук долбоорлор, буга укуктук база бар. 3 жылдык келечекте Бишкекте толук кандуу финтех-кластердин калыптанышын күтүү реалдуу.
— Кыргызстанда калк дагы деле блокчейн-технологияларына жана криптовалюталарга ишенбөөчүлүк менен карайт, ишенимди кантип жогорулатуу керек?
— Скептицизм – бул жаңы нерсеге кадимки реакция жана ал негиздүү: адамдар "крипта" деген аттын астында өтө көп пирамидаларды жана алдамчылык схемаларды көрүштү. Ишеним үч нерседен куралат жана анын бирин да өткөрүп жиберүүгө болбойт.
Биринчиси – резервдердин ачыктыгы. Эгерде USDKG алтын менен камсыздалса – аудит үзгүлтүксүз, ачык болушу керек жана аны "өз кишилери" эмес, эл аралык компаниялар жүргүзүшү зарыл. Экинчиси – алдамчыларга каршы катаал мыйзамдын колдонулушу. Жабылган пирамида боюнча бир эле резонанстуу сот иши жана реалдуу абак мөөнөттөрү ишеним үчүн жүздөгөн пресс-релиздерге караганда көбүрөөк иш кылат. Үчүнчүсү – массалык масштабдагы финансылык жана санариптик сабаттуулук: мектептер, жогорку окуу жайлары, телевидение, TikTok. Мында "кызыксыз" сценарийлерден – трейдинг жана тез байып кетүү эмес, топтоо, которуу, айлык акыдан баштоо керек. Акыркысы: мамлекеттик чиновниктер бул инструменттерди өздөрү ачык колдонушу керек. Ишеним жогорудан төмөнгө карай жакшы иштейт.
— Жакынкы жылдары кайсы жаңы кесиптер жана көндүмдөр талап кылынат?
— Рынок суроо-талапты калыптандырып баштады жана ал абдан конкреттүү. Техникалык багытта — смарт-контракттарды иштеп чыгуучулар (Solidity, Rust), блокчейн-инженерлер, смарт-контракттардын коопсуздугу жана аудит боюнча адистер, on-chain маалымат аналитиктери. Финансылык-укуктук багытта – AML/KYC-офицерлер, комплаенс адистери, виртуалдык активдер боюнча юристтер, RWA токенизациялоо боюнча адистер.
Продукт жана башкаруу жаатында – токеномисттер (бул экономика менен оюндар теориясынын кесилишиндеги жаңы дисциплина), Web3-продуктуларынын продакт-менеджерлери, крипто-капчыктар жана DeFi үчүн UX-дизайнерлер. Жана массалык ролдорду да унутпаңыз: трейдерлер, крипто-алмашуу түйүндөрүнүн операторлору, колдоо кызматынын адистери, крипто-маркетологдор. Өзүнчө категория – окутуучулар жана методисттер, анткени 3-5 жылдан кийин кадрларды массалык даярдоого муктаждык өтө чоң болот, бирок азырынча сабак бере тургандар дээрлик жок.
— Блокчейндин өнүгүшү жаштардын иш менен камсыз болушуна кандай таасир этиши мүмкүн?
— Бул, балким, бүткүл күн тартибинин эң маанилүү социалдык эффектиси. Блокчейн-индустрия өз табиятынан аралыктан иштөөчү жана глобалдуу: Нарындан же Жалал-Абаддан келген жаш адис, эгерде интернети жана көндүмдөрү болсо, Сингапурдагы же Дубайдагы долбоордо иштеп, айлыгын стейблкоиндер менен ала алат. Бул – биздин жаштарды физикалык миграциясыз эле дүйнөлүк эмгек рыногуна кошуу мүмкүнчүлүгү, муну мурунку муундар жасай алган эмес.
Бирок, бул эффект өзүнөн өзү эле болуп калбайт. Үч нерсе керек: КУУ, КМТУ, АУЦА жана регионалдык окуу жайлардын программаларын индустриянын реалдуу суроо-талаптарына ылайыкташтыруу; массалык кыска курстар жана буткемптер; жана эң негизгиси – жаштар алгачкы тажрыйбасын ала турган жергиликтүү долбоорлорду түзүү. Болбосо, биз классикалык "мээлердин агып кетишине" (brain drain) туш болобуз – талантуулар экосистемасы өнүккөн жерлерге кетип калышат. Эгерде биз бул жолду туура басып өтсөк, блокчейн Кыргызстан үчүн 2010-жылдары Беларусь жана Украина үчүн IT-аутсорсинг кандай болсо, ошондой боло алат – он миңдеген үй-бүлөлөрдү баккан жана өлкөгө жаңы жүз берген тармакка айланат.
