Глобалдык туруксуздукка карабастан, Кыргызстандын экономикасы туруктуулукту жана тышкы өзгөрүүлөргө ыңгайлашуу жөндөмдүүлүгүн көрсөтүүдө. Бүгүнкү күндө өлкө ички рыноктун туруктуулугун камсыз кылуу жана негизги импортту колдоо үчүн алтынды экспорттоодон түшкөн кирешелерди натыйжалуу пайдаланууда. Бул макалада биз Улуттук банктын жана өкмөттүн координацияланган иш-аракеттери жарандардын кызыкчылыктарын коргоого, инфляцияны ооздуктоого жана социалдык маанилүү товарларга жеткиликтүү бааларды сактоого кандайча жардам берип жатканын талдайбыз.
Алтындын баасынан тартып мигранттардын которууларына чейин
Экономика жана коммерция министрлигинин маалыматы боюнча, Кыргызстандын экономикасы дүйнөлүк баалардын өзгөрүүсүнө карата сезгичтигин сактап келет, бул анын түзүмдүк өзгөчөлүктөрү менен шартталган. Өлкө экспорттук товарлардын чектелген тизмесине таянат жана импортко көз каранды. Тышкы соода таасир этүүчү негизги фактор бойдон калууда, анда республикага негизги кирешени алтынды жана айыл чарба продукцияларын сатуу алып келет, ошондуктан бул позицияларга дүйнөлүк котировкалардын ар кандай төмөндөшү сөзсүз түрдө бюджеттик түшүүлөрдүн азайышына жана соода балансынын басаңдашына алып келет.
Ошону менен бирге, импорттолгон күйүүчү майдын жана тамак-аштын баасынын өсүшү ички баалардын кескин жогорулашына түрткү берип, бизнестин чыгымдарын көбөйтөт жана инфляцияны тездетет, бул акырында кыргызстандыктардын капчыгына таасирин тийгизип, алардын сатып алуу жөндөмдүүлүгүн төмөндөтөт.
Эмгек мигранттарынын акча которууларына болгон көз карандылык кошумча тобокелдик фактору болуп саналат. Кыргызстандыктар иштеген өлкөлөрдөгү ар кандай экономикалык кыйынчылыктар республикага финансылык агымды түздөн-түз кыскартат, бул ички суроо-талаптын төмөндөшүнө жана жалпы экономикалык өсүштүн басаңдашына алып келет.
Бул чынжырда алмашуу курсу да олуттуу ролду ойнойт, анткени тышкы сырткы факторлор улуттук валютага басым жасайт, ал эми сомдун алсызданышы импорттук чийки заттын жана товарлардын кымбатташына алып келип, бизнестин чыгымдарын жогорулатат. Ошол эле учурда экспорттук потенциалдын чектелүүлүгү курстардын айырмасынан улам бул жоготуулардын ордун толук толтурууга мүмкүндүк бербейт, бул тышкы бааларга көз карандылыкты макроэкономикалык туруксуздуктун башкы булагына айлантат.
Мындай шартта жарандардын бакубаттуулугу тышкы рыноктордогу кырдаалдан азыраак көз каранды болушу үчүн экономиканы диверсификациялоо жана ички өндүрүштү өнүктүрүү өлкө үчүн артыкчылыктуу багыт болуп калат.
Алтынга көз карандылык жана күйүүчү май импорту
Бүгүнкү күндө кырдаалга алтындын, энергия алып жүрүүчүлөрдүн жана тамак-аш азыктарынын баасы негизги таасирин тийгизүүдө, мында алтын экспортто үстөмдүк кылуучу үлүштү ээлеп, валюталык кирешенин көлөмүн жана бюджеттин туруктуулугун түздөн-түз аныктайт. Анын баасынын өсүшү сомдун курсун колдойт, ал эми баанын төмөндөшү экономиканы сезгич кылат.
Экинчи маанилүү фактор – Кыргызстан дээрлик толугу менен көз каранды болгон мунайдын жана мунай продуктуларынын баасы. Күйүүчү майдын кымбатташы дароо эле транспорттук жана логистикалык чыгымдарга таасирин тийгизип, ата мекендик бизнестин атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн төмөндөтөт.
Үчүнчү маанилүү категория – бул тамак-аштын (дан, май, кант) дүйнөлүк баалары, алардын өсүшү түздөн-түз дүкөндөрдөгү баалардын жогорулашына айланып, калк үчүн социалдык тобокелдиктерди жаратат. Өзгөрүлмө курс шартында сомдун баасы алтындан түшкөн экспорттук кирешелер менен мунай импортуна кеткен чыгымдардын ортосундагы ушул тең салмактуулуктун таасири астында калыптанат.
Мамлекет тарабынан кандай чаралар көрүлүүдө
Экономика министрлиги белгилегендей, учурда инфляцияны ооздуктоо үчүн 2026-жылдын 23-февралында эсептик чен 11 пайыздан 12 пайызга чейин көтөргөн жана жыл башынан бери 893,45 млн доллар суммасында алты интервенция өткөргөн Улуттук банктын чараларынын аркасында валюталык кырдаал туруктуу бойдон калууда. Бул курстун кескин секирүүлөрүн болтурбоого жана калкка болгон жүктү азайтууга мүмкүндүк берди.
Өз кезегинде министрлер кабинети мамлекеттик резервдерди калыптандырууну, жергиликтүү өндүрүүчүлөрдү колдоону жана ортомчуларсыз түз сатуу каналдарын өнүктүрүүнү камтыган 2026-2027-жылдарга каралган иш-чаралар планын ишке ашырууда. Шашылыш чара катары 2025-жылдын августунан 2026-жылдын май айына чейин эттин баасын мамлекеттик жөнгө салуу киргизилип, бул керектөөчүлөр үчүн анын баасын кармап турууга жардам берди. Муну менен катар антимонополиялык кызмат спекуляцияларды болтурбоо үчүн рынокторго күнүмдүк мониторинг жүргүзүп жатат.
Ошентип, өндүрүштү узак мөөнөттүү колдоону жана учурдагы рыноктук кырдаалды катуу көзөмөлдөөнү айкалыштыруу менен мамлекет ички рыноктун туруктуулугун сактоо жана калктын кызыкчылыктарын тышкы экономикалык шоктордон коргоо механизмдерин түзүүдө.
Экономист Улукман Мамытов "Кабар" агенттигине берген комментарийинде, азыркы дүйнөлүк баалардын өсүшү жана инфляциялык басым эки масштабдуу фактордун айкалышынан улам келип чыкканын билдирди. Биринчиден, бул батыш рынокторундагы узакка созулган кризис, ал бүткүл дүйнөлүк финансылык системада туруксуздукту жаратууда. Экинчиден, Ирандын айланасындагы геосаясий чыңалуу жана Ормуз кысыгынын жабылып калуу коркунучу кырдаалды олуттуу курчутууда.
"Бул транспорттук артериянын блоктолушу мунайдын жана газдын 20-25 пайызга кымбатташына гана эмес, минералдык жер семирткичтердин, атап айтканда аммиактын жана карбамиддин тартыштыгына алып келет. Бул дүйнөлүк рынокту азык-түлүк кризисинин босогосуна коет, анткени жер семирткичтердин баасынын кескин көтөрүлүшү айыл чарба продукцияларынын кымбатташына алып келери шексиз", - деди ал.
Мунай продуктуларынын жана тамак-аштын импортунан өтө көз каранды болгон Кыргызстан үчүн бул процесстер "импорттолгон инфляциянын" сөзсүз өсүшүн билдирет. Буга байланыштуу Улукман Мамытов өлкөнүн экономикалык коопсуздугун чыңдоого багытталган жооптуу чечимдердин комплексин сунуштайт.
"Биринчиден, мен көптөн бери Кыргызстанда инвестициялык-финансылык контурду ишке киргизүүнү сунуштап келем, бул ички инвестициялык инструменттер аркылуу өндүрүштү максималдуу түрдө жогорулатууга мүмкүндүк берет. Биздин максат – импортко көз каранды болбош үчүн, мүмкүн болушунча продукцияны өзүбүздүн өлкөдө өндүрүү. Экинчиден, бизде импорттук жана экспорттук логистиканы уюштуруу абдан начар, биздин көптөгөн көйгөйлөрүбүз ушундан келип чыгууда. Биз чыгыш өлкөлөрүнүн тажрыйбасын алып, мамлекетте эки-үч ири экспорттук-логистикалык компанияларды түзүшүбүз керек. Алар продукцияны оптималдаштырылган жана эң жакшы баада алып келип, алып чыга алышмак", – деп баса белгиледи эксперт.
Мамытовдун айтымында, бул чараларды ишке ашыруу Кыргызстандын экономикасынын тышкы таасирлерге ыңгайлашуусуна гана жардам бербестен, инфляцияга каршы системалуу күрөштүн натыйжалуу куралына айланат.
