Бүркүтчүлүк – көчмөн элдин-муундан муунга өтүп келе жаткан байыркы салты. Бүркүт менен ууга чыгуу өнөрү кыраакылык жана чыдамкайлыкты гана эмес, адам менен алгыр куштун ортосундагы өзгөчө байланышты да талап кылат.
Ысык-Көл облусунун тургуну Салават Айбек уулу 2011-жылдан бери бүркүт таптап келет. Ал "Кабар" агенттигине бүркүт таптоонун сырлары жана бул өнөрдүн өзгөчөлүктөрү тууралуу айтып берди.
Анын айтымында, бүркүттөр 50-60 жылга чейин жашашы мүмкүн. Бирок адамдар адатта кушту 15-20 жылдай таптап, андан соң кайра табиятка коё беришет. Бул бүркүт өмүр бою адамга байланбай, эркиндикте тукумун улантышы үчүн жасалат.
"Аңчылыкка чыкканда бүркүт 2-3 чакырымга чейин учуп кетиши мүмкүн. Эгер андан алыс учуп кетип, олжо кармай албай калса, конуп алып кайра кайтпай коюшу ыктымал. Ошондуктан бүркүттөрдү кичинекейинен ээсине өзү кайтып келе тургандай кылып көндүрүшөт. Эгер бүркүттү таптабаса, ал жалкоо болуп калат. Күлүк аттарды машыктыргандай эле, бүркүттү да дайыма машыктырып туруу зарыл", — деди ал.
Мүнүшкөрдүн айтымында, бүркүттөргө эки күндө бир жолу жаңы эт берилет. Куштун абалы жакшы болушу үчүн аны дээрлик күн сайын учуруп турушат. Жайында адатта ууга чыгышпайт, ошондуктан куш үчүн жаңы эт сатып алышат. Күн ысыкта алар суу да ичишет.
"Бузулуп кеткен же эскирип калган этти бүркүт жебейт. Эгер жеп алса, тумшугунун ичине жара чыгып, ооруй баштайт. Мындан тышкары, эгер учуп келгенден кийин бүркүткө эт бербесе, ал таарынып калышы мүмкүн, ал тургай кийинки жолу ээсине кайтпай коюшу да ыктымал", — деп белгиледи С. Айбек уулу.
Ошондой эле бүркүттөрдү тайгандар менен бирге ууга чыгууга үйрөтүшөт. Бул биздин жерлерде таштак жерлердин жана бадалдардын көптүгү менен байланыштуу.
"Бүркүттү жаңы көндүрө баштаганда, ат куштан аябай коркуп, аны өзүнө жолотпошу мүмкүн. Ошондуктан аларды да бири-бирине акырындап көндүрүшөт. Эгер бүркүт олжо кармаса, аны башка жаныбарлар тартып албашы үчүн бекем кармап, канаттары менен жаап алат. Бүркүт этти териси жана жүнү менен кошо жеп салышы мүмкүн, бирок эртеси күнү ал жүндү жана башка сиңбеген калдыктарды кайра кусуп салат. Анткени анын ашказаны топуракты, жүндү жана чөптү аш кыла албайт", — деп белгиледи ал.
Ошондой эле бүркүттөрдү тайгандар менен бирге ууга чыгууга үйрөтүшөт. Бул биздин аймактарда таштак жерлердин жана бадалдардын көптүгү менен байланыштуу. Мисалы, эгер түлкү же коён бадалдардын арасына жашынып калууга үлгүрсө, бүркүткө аны кармоо кыйын болуп калат. Мындай учурларда куш абада айланып уча баштайт, ошол убакта тайгандарды коё беришет. Алар олжону бадалдын арасынан айдап чыгышат, андан соң бүркүт ылдый атырылып келип, аны кармайт.
Тайгандар – абдан тез жана шамдагай иттер. Ата-бабаларыбыз аларды илгертен бери ууга чыгууда колдонуп келишкен. Алар 10–15 чакырымга чейин чуркай алышат жана түз жерде да, тоодо да бирдей жакшы чуркашат. Бул иттер сууктан коркпойт. Алардын дагы бир артыкчылыгы – тайгандар адамды тиштебейт. Аларды жөн эле үйдө кармоого болбойт, булар аңчы иттер болгондуктан, аларга дайыма чуркоо жана машыгуу керек.
