Кыргызстандын тарыхында алгачкы жер семирткич чыгаруучу завод Ош облусунун Ноокат районунда курулууда. Жалпы наркы 260 млн долларды түзгөн бул долбоорду ишке ашыруу келишимине 2023-жылдын май айында кол коюлган. Заводдун расмий ачылышы үстүбүздөгү жылдын 31-августунда — Эгемендүүлүк күнүндө күтүлүүдө. Белгилей кетсек, кытайлык инвесторлор заводду 30 жыл иштеткенден кийин, заманбап технологиялары менен бирге Кыргызстандын менчигине өткөрүп беришет. Он жылдан бери ишке ашпай келген бул долбоордун уникалдуулугу, аны ишке ашыруунун өзгөчө модели жана өлкөдөгү инвестициялык климат тууралуу Борбордук шайлоо комиссиясынын мүчөсү, ишкер Абдыжапар Бекматов “Кабар подкаст” берүүсүндө кенен айтып берди.
— Кыргызстанда алгачкы жолу жер семирткич өндүрүүчү завод курулуп жатканы белгилүү. Жалпы ушул долбоор жана инвесторлорду тартуу аракеттери тууралуу айтып берсеңиз?
— Биздин негизги көйгөйлөрүбүздүн бири өлкө боюнча бир дагы жерде жер семирткичтин чыгарылбагандыгы. Кошуна Казакстан, Өзбекстан сыяктуу өлкөлөрдө өндүрүлөт. "Бизде эмне үчүн өндүрүлбөйт?" деген суроо жаралган. Көрсө, жер семирткич чыгаруучу чийки зат бизде деле бар экен. Бирок бул тармак өзүн-өзү абдан жай актай турган жана көп каражатты талап кылган тармак экен. Кытайлык ишкерлер аркылуу башка бир инвесторго чыгып жатып, Кыргызстанда жер семирткич өндүрүү боюнча ири долбоор менен иштеп баштадым. Бул иштин башталганына туура 10 жылга жакын убакыт болсо, анын ичинен 2023-жылдан тарта иш кадыресе жанданды. 2023-жылдын май айында Кытайдын Сиань шаарында Суу ресурстары, айыл чарба жана кайра иштетүү өнөр жайы министрлиги менен кытайлык компаниянын ортосунда жалпы суммасы 260 млн долларлык инвестициялык келишим түзүлдү.
— Долбоордун алкагында учурда кандай иштер жүрүп жатат?
— Бүгүнкү күндө Ош облусунун Ноокат районунда аталган жер семирткич чыгаруучу заводдун курулушу жүрүүдө. Заводдун Ноокатта курулуп жаткандыгынын себеби, ал жерде өндүрүш үчүн керектүү чийки заттын бар экендигинде. Тагырагы, жер кыртышындагы көмүргө чейинки катмарда гумин деген зат болот. Бул химиялык эмес, органикалык-минералдык гуминдик аралашма негизги чийки зат катары колдонулат.
Заводдо негизинен эки линия болот десек, бүгүнкү күндө бир линиянын курулушу жана монтаждоо иштери аяктап калды. Анын кубаттуулугу жылына 100 миң тонна жер семирткич чыгарууга ылайыкталган. Ошондой эле 100 миң тоннага ылайыкталган дагы бир линия курулат. Кийинки, үчүнчү этапта азоттук кошулмалар менен чыгарыла турган үчүнчү линия ишке кирет.
Биринчи жана экинчи этаптар аяктаганда ички керектөөнү толук камсыздоого мүмкүнчүлүк түзүлөт. Кыргызстандын минералдык жана азоттук жер семирткичтерге болгон жылдык керектөөсү 300 миң тоннага жетпейт. Ал эми курулуп жаткан заводдун жалпы кубаттуулугу 500 миң тоннаны түзөт. Тажикстанда да мындай өндүрүш жок болгондуктан, Баткен, Алай жана Чоң Алай аркылуу ал жакка экспорттоого жол ачылат.
— Долбоорду ишке ашыруу жылдап созулуп келсе да курулуш башталыптыр, эми качан пайдаланууга берилет?
— Бизде "жети өлчөп, бир кес" деген сөз бар, ал эми кытайлык өнөктөштөр абдан кылдат жана этият мамиле жасашат экен. Долбоордун он жылга созулуп кетишине ушул жагдай да себеп болду. Бүгүнкү күндө өндүрүш чечүүчү этапка келди. Учурда бизде жок чийки заттарды Казакстан, Өзбекстан жана Россиядан алып келүү боюнча иштер жүрүүдө. Адистер курулуш-монтаждоо иштерин жүргүзүп жатышат.
Алдыда үч линия тең толук кубаттуулукта ишке кирсе, 2 миң киши жумуш орду менен камсыз болот. Бул ири долбоор "курулуш, эксплуатациялоо жана өткөрүп берүү" (BOT) модели менен ишке ашууда. Кытай тарап заводду 30 жыл бою иштетет, андан соң мамлекетке өткөрүп берет. Келишимге ылайык, иштетүү мөөнөтүнүн акыркы беш жылында ошол кездеги заманбап технологиялар киргизилип, жаңыланган абалында Кыргызстанга калтырылат.
Белгилей кетсек, долбоор төрт компоненттен турат: жер семирткич өндүрүүдөн тышкары үрөнчүлүк чарбасы, айыл чарба машиналарын куруу жана фермерлерди каржылык жактан колдоо багыттарын камтыйт. Заводду үстүбүздөгү жылдын 31-августунда — Эгемендүүлүк күнүндө ишке киргизүү пландалууда.
— Бизде буга чейин мындай завод болбогондуктан, адистерди даярдоо жана кадр маселеси кандай чечилүүдө?
— Заводго тиешелүү кадрларды даярдоо боюнча Ош технологиялык университети менен биздин кытайлык компания келишим түздү. Аталган окуу жайдын базасында адистерди окутуу курстары ачылып, учурда иш параллелдүү жүрүп жатат. Биз химиялык өндүрүштө эмгектене турган адистерди университеттин базасында даярдоодобуз. Бул жерде кытайлык жана биздин жергиликтүү окутуучулар тажрыйба алмашуу менен биргеликте иш алып барышууда.
— Долбоорду ишке ашыруу мөөнөтү көп нерседен кабар берип тургандай. Инвестиция тартууда кандай кыйынчылыктарга туш болдуңуз?
— Туура айтасыз, биздеги бюрократияны эч ким жокко чыгара элек. Биринчи маселе, системабыздын ашыкча бюрократиялашып кеткендиги. Бул инвестор тарта албагандыктан эмес, туруктуу системанын жоктугунан келип чыгууда. Мисалы, биздин жаратылышыбызга, мүмкүнчүлүктөрүбүзгө инвестор кайдыгер карап, кыйып өтө албайт. Туризм, айыл чарбасы же мал чарбасы болобу, бардык тармактарга кызыккан инвесторлор абдан көп. Эң негизгиси, инвесторду тартканыбыз менен, туруктуу системанын жоктугу тоскоолдук жаратып жатат.
Шартыбыз жакшы дегенибиз менен, инвестициялык климатты жакшыртпасак, куру презентациялар менен кооз сөздөр натыйжа бербейт. Бул долбоордун үстүндө иштеп жатып, мыйзамдардын жана системанын туруксуздугу иштин жүрүшүн канчалык кыйындатарын түшүндүм. Кийинки негизги маселе, менчик укугуна болгон кепилдик сөзсүз болушу керек.
Эми учурдагы саясат инвестор үчүн жагымдуу шарт түзүүгө багытталган. Мамлекеттик органдарды инвестор өзү кыдырып жүрбөшү керек. Мисалы, Эстонияда мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөрдүн 99%ы онлайн форматта жүрөт. Биз да ошондой деңгээлге өтүшүбүз зарыл. Учурда мени кубантканы президенттин дебюрократизация боюнча жарлыгы менен атайын жумушчу топ түзүлүп, этап-этабы менен иштей турган система түзүлгөнү болду.
