Шанхай кызматташтык уюмунун (ШКУ) кадыр-баркы дүйнөлүк чыңалууну басаңдатуунун маанилүү факторуна айланышы мүмкүн. Жакынкы Чыгыштагы кризистин терс таасири дүйнөнүн көпчүлүк өлкөлөрүндө сезиле баштады: көптөгөн экономикалар энергия ресурстарынын тартыштыгына дуушар болуп, углеводороддордун баасынын өсүшү инфляцияны күчөтүүдө. Ошол эле учурда Европанын, Азиянын жана дүйнөнүн башка бөлүктөрүндөгү ондогон ири мамлекеттер көз каранды болгон мунайдын чоң көлөмү Ормуз кысыгында бөгөттөлгөн бойдон калууда.
Саясат таануучу Марс Сариев "Кабар" агенттигине берген маегинде ШКУнун позициясы куралдуу кагылышууларды жөнгө салуу жолдорун издөөдө негизги мааниге ээ болушу мүмкүн экенин белгиледи. Эксперт тынчтык келишимдерине шарт түзө ала турган дипломатиялык чечимдерди табууда өнөктөш өлкөлөрдүн позициясы чечүүчү мааниге ээ болорун белгилейт. Быйыл уюмдун өлкө башчыларынын Бишкекте өтө турган саммити Евразия мейкиндигинде глобалдык туруктуулукту сактоо маселеси козголуучу кадыр-барктуу эл аралык аянтчага айланууда.
— ШКУ Жакынкы Чыгыштагы кырдаалдын курчушуна кыйла туруктуу экенин көрсөттү. Ал жактагы абал мунай продуктуларынын рыногунда кризисти жаратып, бир катар аймактарда экономикалык солкулдоолорду пайда кылды. Биз дагы бензиндин кымбатташы жана инфляция түрүндөгү кыйынчылыктарды сезип жатабыз, бирок Шанхай өнөктөштүгүнө кирген өлкөлөрдө бул абал дүйнөнүн калган бөлүгүнө караганда анча курч эмес. Маселе – Жакынкы Чыгыштагы, өзгөчө Ирандын айланасындагы кырдаал өтө туруксуз бойдон калууда. Эгер кагылышуунун тараптарынын риторикасын карасак, мындан аркы эскалациянын коркунучу абдан чоң. Бул Шанхай кызматташтык уюмунда олуттуу талкуулана турган тема экени табигый нерсе. Ушуга байланыштуу, Бишкек август айында кабыл ала турган ШКУга мүчө мамлекеттердин башчыларынын саммитинин мааниси канчалык өсөт?
— Алдыдагы ШКУ саммити чындыгында Жакынкы Чыгыштагы өтө чыңалган кырдаалдын фонунда өтүп жатат жана дал ушул нерсе ага өзгөчө тарыхый маани берет. Аймактык туруксуздуктун өсүшү, Ирандын айланасындагы эскалация коркунучу жана ири күч борборлорунун ортосундагы глобалдык тирешүүнүн тереңдеши шартында ШКУ барган сайын экономикалык жана аймактык кызматташтыктын гана аянтчасы эмес, эл аралык коопсуздук маселелери боюнча стратегиялык координациялоо борбору катары кабыл алына баштады.
Жакынкы Чыгыш тематикасы саммиттин негизги темаларынын бири болушу мүмкүн. ШКУ мамлекеттери үчүн Ирандын дестабилизациясы транспорттук жана энергетикалык коридорлордун бузулушу, радикалдык кыймылдардын күчөшү, качкындардын агымы, евразиялык интеграция долбооруна коркунуч жана аймактагы тышкы күчтөрдүн аскердик катышуусунун өсүшү сыяктуу масштабдуу тобокелдиктерди алып келет.
Ошондуктан, өнөктөштөрдүн ШКУну Жакынкы Чыгышта мындан аркы эскалацияга жана жаңжалдын аймагынын кеңейишине, ага жаңы катышуучулардын тартылышына жол бербөө идеясынын айланасына биригиши абдан логикалуу.
— ШКУ — бул, биринчи кезекте, экономикалык өнөктөштүк, бирок туруксуздук күчөй берсе, бул өнүктүрүү долбоорлоруна коркунуч келтирерин баары түшүнүп турат. Тынчтык келишимдеринин траекториясына чыгуу үчүн кандай механизмдер колдонулушу мүмкүн?
— Бул процессте Пакистан өзгөчө роль ойной алат, ал салттуу түрдө ислам дүйнөсүндө олуттуу таасирге ээ жана өз чек араларына жакын жерде масштабдуу кагылышуунун алдын алууга кызыкдар. Исламабаддын дипломатиясынын активдешүүсү аймактагы көптөгөн өлкөлөр Жакынкы Чыгыш кризисинин бүтүндөй Евразия үчүн күтүүсүз кесепеттерге алып келе турган кеңири фазага өтүп кетишинен кооптонуп жатканын көрсөтүүдө.
Бул фондо Бишкектеги саммит деэскалацияга карата жамааттык мамилелерди макулдашуу, Ирандын аймактык бүтүндүгүн колдоо боюнча саясий сигналдарды иштеп чыгуу, дипломатиялык координацияны күчөтүү, аймактык транспорттук каттамдарды жана энергетикалык коопсуздукту коргоо чараларын талкуулоо, Евразия мамлекеттери тышкы басымсыз эле кризистерди жөнгө салууга катышууга даяр экендигин көрсөтүү үчүн маанилүү аянтча болуп калышы мүмкүн.
— Бул чоң дипломатиялык жана өтө олуттуу жоопкерчилик. Башкача айтканда, Бишкек Евразия мейкиндигинде глобалдык туруктуулукка жетишүү боюнча саммит өткөрүлүүчү жайга айланууда...
— Кыргызстан үчүн мындай татаал учурда бул саммитти өткөрүү өлкөнүн дипломатиялык кадыр-баркын кыйла жогорулатат. Бишкек иш жүзүндө евразиялык саясаттын борбордук аянтчаларынын бирине айланууда, бул жерде Борбор Азия аймагынын алкагынан алда канча кеңири маселелер талкууланат.
Бул мааниде ШКУнун азыркы саммити чындыгында эле кыйла көз карандысыз евразиялык коопсуздук тутумун калыптандыруунун маанилүү этабы катары тарыхта калышы мүмкүн. Бул жерде аймактын негизги мамлекеттери Жакынкы Чыгыштын мындан аркы дестабилизациясын алдын алууга жана Ирандын айланасындагы кризистин масштабдуу эл аралык кагылышууга айланып кетүүсүнө жол бербөөгө умтулушат.
