Эгемендүүлүк алгандан бери өлкөдө Кыргызстан кесиптик бирликтер федерациясы акысыз жолдомолорду берүү менен гана элге таанымал эле. Убагында мактоо татып, жакынкы өлкөлөрдүн эс алуучуларын да кабыл алган курорт-санаторийлер жыл өткөн сайын эскирип, айрымдары жараксыз абалга келгени маалым. Акырында федерация тараткан акысыз жолдомолорду алгандар ден соолукту чыңдоочу объекттердин кейиштүү абалын көрүшүп, бекер да эс алгылары келбей калган. Мындан 3 жыл мурда объекттерди президенттин Иш башкармалыгынын карамагына убактылуу башкарууга өткөрүү чечими кабыл алынган. “Кабар” агенттиги аталган башкармалыкка өткөрүлгөндөн бери объекттерде кандай өзгөрүүлөр болгонуна саресеп салды.
Учурунда эл оозунан түшпөй, жыл сайын эс алуучулар үзүлбөгөн санаторий-курорттордун абалы өтө начар абалга кептелген. 2023-жылы мамлекет башчысы Садыр Жапаров объекттердин кейиштүү абалын көрүп чыккан.
Жагдай менен кабардар болгон соң Кыргызстан кесиптик бирликтер федерациясына караган курорт-санаторийлердин имараттарын жеке көзөмөлүнө алып, президенттин Иш башкармалыгына убактылуу башкарууга өткөрүлгөн. Бул иштердин алкагында 2024-жылдын март айында “Санаторий-курорттук, ден соолукту чындоочу жана туристтик объекттердин ишин башкаруу боюнча дирекция” мекемеси түзүлүп, алынган объекттер боюнча иш алып баруу керектиги белгиленген.
Аталган дирекциянын директору Данияр Токтотемиров “Кабар” агенттигине билдиргендей, жалпысынан 16 объектти өткөрүп алуу пландалган. Бүгүнкү күндө анын 15и алынган, бир объект боюнча соттук иштер жүрүүдө.
Данияр Токтотемиров санаторий-курорттук 15 объектти тизмектеп берди:
- “Көгүлтүр Ысык-Көл” санаторийи
- "Ысык-Көл" эс алуу үйү
- "Чолпон-Ата" эс алуу үйү
- "Жети-Өгүз" санаторийи
- "Жалал-Абад" санаторийи
- "Ош" пансионаты
- "Ысык-Ата" санаторийи
- "Арстанбап" пансионаты
- "Улан" балдардын ден соолугун чыңдоочу борбору
- "Арстанбап-Ата" турпансионаты
- "Достук" мейманканасы” ААКы
- "Ала-Тоо" эс алуу үйү
- "Кыргызстан" санаторийи
- "Саякат" мейманканасы
- Ош турбазасы
- Бишкек турбазасы
“Бул 15 объекттин болгону экөөнүн гана “Көгүлтүр Ысык-Көл” жана “Жалал-Абад” санаторийлеринин абалы жакшырак деп бааланган. Калгандарынын эч кандай шарты жок, начар абалда экени, кардарларды тейлөөгө шарты жоктугу, оңдолбогону аныкталган”, - деди Данияр Токтотемиров.
Ошондой эле ал объекттердин финансылык абалы да өтө начар жагдайга туш болгону, карызга кептелгени тастыкталганын кошумчалады. Дирекция бул карыз маселесин азыр оң жагына чечип, учурда чыгашасы бар мекемелер жок.
“Биз карамагыбызга өткөн объекттерди реконструкциялоо иштерин колго алдык. Оптимизация жумуштарын жүргүздүк, бухгалтерияларын иретке келтирдик. Жаңы киреше булактарын издеп таптык. “Ысык-Ата” санаторийинде реконструкциялоо иштеринин биринчи этабы жыйынтыкталып, ишке берилген. Ал жерде курулуш иштери дагы уланууда. 17 гектарда жайгашкан “Улан” балдардын ден соолугун чыңдоочу борбору реконструкциядан өттү. Быйыл жайда биз балдарды кабыл алууга даярданып жатабыз. Ал жакта бардык шарттар түзүлдү: спорттук аянтчалар, ашкана жана башка имараттар бар. Алдыда борборду жыл бою иштетүү планыбыз бар. Учурда “Жети-Өгүз” санаторийинде масштабдуу реконструкциялоо иштери жүрүүдө. Көпүрөлөр оңдолууда, дарылануу корпусу жана жатаканасы жаңы салынууда, амфитеатр курулууда, инфратүзүмү жаңыланууда”, - деп белгиледи дирекциянын жетекчиси.
Учурда объекттерди реконструкциялоо иштерине жеке инвестициялар да тартылууда.
“Достук" мейманканасы” ААК 36% үлүшү мамлекетке карайт. Инвестиция тартуу иштери жүргөн. Имаратты сактап калуу максатында жаңылоого берилген. Мурдагы киреше көрсөткүчтөрүн үч эсеге жогорулатуу боюнча сүйлөшүүлөр жүргөн. Реконструкция иштери толук бүткөндөн кийин, жылына ижара акысы – 1 млн 200 миң АКШ долларын түзөт.
“Саякат” мейманканасы боюнча россиялык инвесторлор менен келишим түзүлгөн. Ага ылайык, мейманканага 5 млн сомдон жогору инвестиция салынат. Имараты эскирип бараткандыктан, жаңылоо чечими кабыл алынган. Жанына дагы жаңы имараттар курулат. Курулуш учурунда дагы инвестор ижара акысын төлөп бергенге макулдугун берген. Оңдоо иштери аяктаганда дагы ижара акысы өсөт.
“Көгүлтүр Ысык-Көл” жана “Жалал-Абад” санаторийлеринин кирешеси көбөйдү. Таза кирешеси эки эсеге жогорулап, 64 млн сомго жетти. Бул каражаттар санаторийдин инфраструктурасын жаңылоого, жаңы шарттарды түзүүгө жумшалууда.
Данияр Токтотемиров белгилегендей, 2025-жылдын аягы менен ишке берилген объекттерден 800 млн сомдун тегерегинде киреше түшкөн. Бул Кесиптик бирликтер федерациясынын карамагында турган кездеги көрсөткүчтөн 2,5 эсеге жогорулады.
“Жыргалаң” санаторийи кышы-жайы дебей эс алуучуларды кабыл алууда
"Жыргалаң" санаторийи Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районунда жайгашкан. Каракол шаарынан 11 чакырымдай, Балыкчыдан 200, Бишкектен 386 чакырым алыстыкта жайгашкан. Дарылык касиетке ээ минералдык суусунун температурасы +38.. +43 градуска жетет. Санаторийдеги суу, баткактар сөөк, нерв, тери, гинекологиялык ооруларга жардам берет.
"Жыргалаң" санаторийинин директорунун орун басары Акыл Дүйшөбаев “Кабар” агенттигине билдиргендей, президент Садыр Жапаров санаторийди өз көзү менен көрүп, имараттарды кайрадан жаңылап салуу керектигин тапшырган. Анткени эски имараттар пайдаланууга жарабай калган. Он имараттын үчөө гана оңдоп-түзөөгө туура келери белгиленген.
2023-жылдын апрель айында курулуш иштери башталган. Санаторий толук кандуу 2024-жылдын башынан тарта кардарларды кабыл алууда.
“Учурда санаторий 322 орунга ылайыкталган. Анда 74 коттедж, 4 корпус, 6 бассейн жана ашкана бар. Президенттин катышуусу менен расмий түрдө ачылгандан бери дагы бир топ курулуш иштерин жүргүзүүгө жетиштик. Дарылоочу корпус, спорт жана балдар аянтчалары, кофейня курулду. Учурда СПА борбору салынып жатат. Курулуш иштери 3-4 айдын ичинде бүтүп калат деп пландап жатабыз”, - деди ал.
“Жыргалаң” санаторийинин кирешесине көз чаптырсак:
- 2023-жылы – 15 млн сом;
- 2024-жылы – 88 млн сом;
- 2025-жылы – 132 млн сом.
“Кирешенин көбөйүшүн жаңыртылган шарттар, элге көрсөтүлгөн кызматтардын жакшырганы тастыктап турат. Бир жылда болжол менен 40 миңден ашык эс алуучу келген. Мында дарылык касиети бар бассейнге келгендердин санын эске алганда. Анткени дарылык касиети бар минералдык ысык суу 1600 метр тереңдиктен чыгат”, - деп айтты санаторийдин директорунун орун басары.
"Ысык-Ата" санаторийи туристтердин кызыгуусун жаратууда
Кирешеси көбөйүп, жергиликтүү жана чет элдик эс алуучуларга кызмат көрсөткөн санаторийлердин катарын “Ысык-Ата” санаторийи да толуктайт. 2024-жылдын 17-декабрында Чүй облусундагы "Ысык-Ата" санаторийи оңдоп-түзөөдөн өткөндөн кийин ачылган. Санаторий Кыргызстанда гана эмес, Борбор Азияда ысык суулары менен белгилүү болгон курорттордун катарына кирет. Тоо койнундагы санаторий Бишкек шаарынан болгону 78 чакырым алыстыкта жайгашкан.
"Кабар" агенттигине "Ысык-Ата" санаторийинин директору Эльмира Усенова маалымдагандай, санаторийдин имараттары эскилиги жеткени аныкталган.
Ал эми кызматкерлердин эмгек маянасы 9 айдан бою берилбей калган. Ошол кезде маяналары 2-3 миң сомду түзгөн. Санаторийдин карызы болсо 16 миллион сомго жеткен. Бүгүнкү күндө бул карыздардын баары төлөнүп бүттү.
“Учурда кызматкерлердин эмгек маянасы орточо эсеп менен 30 миң сомго жетет. Кирешени көбөйтүп, дагы эмгек акыларды жогорулатканга аракет көрүүдөбүз”, - деп айтты ал.
Санаторийде ири курулуш иштери жүрдү. А-фрейм заманбап үйлөрүнөн 12 даана курулуп, эски имарат толугу менен бузулуп, ордуна жаңы коттедждер курулду, эки корпус салынды, дагы экөөндө курулуш иштери аяктап калды. Азыр капиталдык ремонттон өткөн эки чоң жатакана бар, алардын бирөөсү эки кабаттан, экинчиси үч кабаттан турат.
"Санаторийибиздеги бейтапкана буга чейин абдан оор абалда болчу. Азыр ичи толугу менен жаңыланды. Ылай менен дарылаган, ванналар коюлган жерлер 100 пайыз оңдолду. Бейтаптарга үзгүлтүксүз кызмат көрсөтүү үчүн дарылоого мамлекеттин каражатынын эсебинен 18 млн сомго жаңы керектүү жабдуулар сатылып алынды. Мурдагы ашкана да аябай начар абалда болчу. Азыр 300 орундуу жаңы ашкана салынууда, 1-майга чейин курулушу толук бүткөрүлөт деп турабыз. Жайкы сезонго чейин иштерди бүтүрүүгө аракеттер жүрүүдө”, - деп белгиледи Эльмира Усенова.
Санаторийге келгендердин санына кайрылсак, ички туристтерден тышкары, Россия, Казакстан, Европа өлкөлөрүнөн келген чет элдик туристтер арбыды. Анткени реконструкция иштерине чейин 100дөй гана бөлмө болгон. Азыр санаторий 200 кишини кабыл ала алат. Күзгө чейин бул көрсөткүчтү 500гө чейин көбөйтүү планы коюлууда.
“Эл абдан талап кылууда. Анткени эс алууга келчү жарандарыбыз көп. Бир аз кезекке туруп калып жатышат. Ошого карабастан 300 кишини кабыл алып жатабыз. Сезондо санаторийде бош орундар жокко эсе. Азыр мына эс алуучулар алдын ала июнь айына номерлерди брондоп жатышат. Санаторий жыл бою иштөөгө ылайыкталгандыктан, төрт мезгил тең эс алуучулардын агымы үзүлбөйт”, - деди санаторийдин директору.
Дагы бир айта кетүүчү жагдай, учурда Кыргызстан кесиптик бирлигине караган мүлктөрдүн саны жана менчикке өтүп кеткендерин кайтарып алуу маселеси турат.
Кыргызстан кесиптик бирликтер федерациясына деп мамлекет тарабынан жыл сайын жумушчулардын эс алуусуна, профсоюз мүчөлөрүнө каражаттар бөлүнүп келген.
Алсак:
2013-жылы 192 млн сом;
2023-жылы 400 млн сом;
2025-жылы 750 млн сом.
Башка жылдардан калган акча каражаттарын эсептеп чыкканда, жалпы чогулган 2 млрд сом санаторий-курорт, лагерлерге жумшалып жатат.
Кыргызстан кесиптик бирликтер федерациясынын төрагасы Мурадил Жумадилде уулунун айтымында, 2023-жылы санаторийлерге жолдомо берүүгө убактылуу мораторий киргизилген.
“2024-жылдын февраль айынан бери федерацияда инвентаризация жүргүзүү иштерин баштаганбыз. Анын жыйынтыгы боюнча, жалпысынан бизде 350 миң мүчөбүз бар. Буга чейин федерация кишинин санын 700 миңден 1 миллионго чейин көбөйтүү менен туура эмес маалымат берип келишкен. Кыргызстанда 3 млн жумушчу болсо, ошонун 10%ы гана профсоюзга мүчө”, - деди ал.
Ошондой эле Мурадил Жумадилде уулу белгилегендей, 2023-жылы президенттин Иш башкармалыгына өткөн 15 объекттен тышкары, дагы федерациянын карамагында мүлктөр бар. Алардын басымдуу бөлүгү ижарага берилет. Ал эми мыйзамсыз жеке менчикке өтүп кеткендери кайтарылып алынууда.
“Башкы прокуратурага убагында мыйзамсыз сатылып кеткен мүлктөр боюнча баш-аягы 137 доо арыз менен кайрылганбыз. Учурда 46 объект боюнча сот иштери болуп жатат. Мүлктөрдүн саны эмнеге көп десеңиздер, мисалы, 1 гектар жер болсо, аны он кишиге бөлүп сатып жиберген учурлар бар. Ошондуктан доо арыздардын саны да көп. Эки жылдын ичинде 28 жер тилкеси жана 5 объект толугу менен мамлекетке, үч объект мэриянын карамагына өттү. Азыр кайтарылган объекттердин саны дагы да өзгөрүп жатат. Дагы 50дөй объект боюнча доо арыз менен кайрылабыз”, - деди ал.
Кыргызстан кесиптик бирликтер федерациясынын иши толугу менен санариптештирилүүдө. Жаңы тиркеме иштелип чыгууда. Ал жылдын аягы менен ишке киргизилет. Анда ар бир мүчө акчанын кайда коротулуп жатканын көрө алат. Экинчиден, жолдомолорду онлайн түрдө алууга мүмкүнчүлүк түзүлөт.
Бул иштердин бардыгы Профсоюз федерациясында мурдагыдай акча кымырып алууга, кызматкерлердин санын жасалмалап көбөйтүүгө жол бербейт деп айтылууда. Эс алууга деп бөлүнгөн каражат жаңы имараттарды салууга, эс алуу үчүн шарттарды түзүүгө жумшалмакчы.
Санаторий-курорттордун мамлекетке өтүп, реабилитацияланып жатканы — туура кадам болду деп эсептейт экономист Кубан Чороев. Анын пикиринде, узак жылдар бою туура эмес башкарылып, жараксыз абалга келген активдер кайра жанданууда. Имараттарды калыбына келтирүү жергиликтүү жумуш орундарын түзөт, ички туризмдин инфраструктурасын чыңдайт, бул айрыкча Ысык-Көл жана башка курорттук аймактар үчүн маанилүү.
“Кирешенин өсүшү да активдердин иштеп баштаганын көрсөтүп турат. Санаторийлер жөн гана объект эмес — жергиликтүү айыл чарба, кол өнөрчүлүк, транспорт, гид кызматтары менен байланышкан экосистеманын бөлүгү. Пайданын бир бөлүгү бул байланыштарды чыңдоого жумшалса, пайда да көбөйөт. Мындан ары да курорттук жайларда процесстин ачыктыгы, туура башкаруу моделинин болушу маанилүү”, - деп белгиледи экономист.
