Кээ бир өмүр жолдору элдин эсинде из калтырып эле тим болбойт — алар элдин тагдырына айланып, боордош элдердин ортосунда көпүрө болуп кала берет. Быйыл 85 жашка чыккан Абдусалом Жанибеков дал ошондой улуу тагдырдын ээси.
Ал ардактуу мугалим, агартуу тармагына жана коомдук турмушка чоң салым кошкон улуу тарбиячы — өмүрүн билимге, маданиятка, эл биримдигине жана тынчтыкты бекемдөөгө арнаган инсан. Анын басып өткөн жолунда — сабыр менен акыл, илим менен таалим, элдердин достугуна болгон берилгендик жатат. Жан дүйнөсү элге кызмат кылууга багытталган бул өмүр баянда кыргыз менен өзбек элдеринин жүрөктөн чыккан ынтымагынын илеби угула тургандай.
1940-жылдын 10-мартында Жиззах облусунун Зомин районуна караштуу кооз жаратылыштуу айылда жарык дүйнөгө келген Абдусалом аксакалдын теги кыргыздардын "ичкилик" деп аталган бутагынын "Боз өзбек" уруусуна барып такалат. Бул уруу — илгертеден бери өзбек менен кыргыз элинин маданияты ширелишкен, каны аралашкан ыйык катмар. Бул улук тектин өкүлү болгон Абдусалом Жанибеков бала чагынан тарта татыктуу тарбия, билим алууга, элге кызмат кылууга умтулган.
1916-жылдагы Жиззах көтөрүлүшүндө шейит кеткен чоң атасы Соатбайдын кайратман образы, атасы Абдумахаттын тарбиясы, элге болгон сүйүүсү Абдусалом аксакалдын жүрөгүнө эрте уялаган. Ал ошол мурастын уласын улап, өмүрүн бүтүндөй билимге, элге, тынчтыкка арнаган.
Агайдын мугалимдик жолу 1957-жылы — болгону 17 жашында эле башталган. Бул — анын билим майданына таштаган алгачкы кадамы, бирок ошол күндөн баштап бул кадам өмүр бою токтобогон жүрүшкө айланган. Заамин районундагы 8-мектепте физика мугалими болуп иштей баштаган жаш жигиттин көзүндө өрт, көөдөнүндө үмүт жанып турган. Ал мезгилдеги агайдын окуучуларга сабак бергенин көпчүлүк бүгүн да улуу урмат менен эскеришет.
Физика, химия, биология — бул илимдердин табияты кургак эсеп, так логика менен өлчөнсө да, Абдусалом агай аларды жүрөктөн жүрөккө жеткирген. Ал китептеги кургак маалыматты эмес, жашоонун өзүн, табигый жараяндарды, турмуш менен илимдин ортосундагы бекем байланышты үйрөткөн. Окуучу үчүн сабак анын классынын төрт дубалынан чыгып, бүтүндөй жашоого айланып кетчү.
Окуучунун көз карашы, суроосу, кыялдары ага дайым багыт берген компас болчу. Алардын дүйнөсүн түшүнбөсөм, мугалим боло албайм" деп көп айтчу. Сабак учурунда класстын бурчуна эмес, окуучунун жүрөгүнө жарык чачууга умтулган. Ар бир окуучу менен өзүнчө диалог курууну, алардын ичиндеги кымбат касиеттерди ойготууну эң башкы миссия деп билген.
Абдусалом Жанибеков 1959-1963-жылдары Тынч океанындагы Дениз аскердик флотунда кызмат өтөп, аскердик милдетин адегенде жөнөкөй матростон болуп баштаган. Бирок, анын тынымсыз эмгеги жана бекем каалоосу аны кичи лейтенант чинине чейин көтөрүүгө жеткирет. Анын аскердик кызматындагы жылдар — ишке берилгендик, тартип жана чыдамкайлыктын чыныгы үлгүсү.
Аскердик тарбия анын жашоосундагы ички компас, багыт көрсөткөн шам чырак болуп калды. Ошол күндөрдө калыптанган тартипке берилгендик, сөзгө тургандык, баштаган ишти акырына чейин жеткирүү сапаттары кийин агартуу тармагында да, коомдук иштерде да анын ишенимдүү жолдошуна айланды. Ар бир чечиминде жоопкерчиликтин салмагын сезип, эл ишенимине татыктуу болууну өзүнө парз деп билди. Бул – өмүрүнүн кайраттуу башаты, кийин бүтүндөй турмуш жолунун өзөгүнө айланган күчтүү таяныч эле.
1963-жылы Ташкент мамлекеттик педагогикалык институтунун босогосун аттаганда, ал өзүнүн билимин дагы да тереңдетүүгө бел байлаган. Ал жерде студент гана болбостон, кийин аспирантурада окуп, илимий изденүүгө киришкен. Анын илимий кызыгуусу — педагогиканын практикалык усулдары, инновациялык окутуу ыкмалары, балага таасир этүү психологиясы болчу. Катта лаборанттан ассистентке, андан кийин профессорлукка чейин көтөрүлүшү жөн гана кызмат баскычы эмес, бул анын илимге, билимге, талыкпаган эмгек менен жасаган таазиминин натыйжасы болчу.
Абдусалом агай илимди өзүнүн жашоосунун бөлүгү катары көрүп, аны кабинетте эмес, эл арасында жайылтканды жөн көрчү. Илимий наамдар ага сыймык келтирген жок, тескерисинче, жоопкерчилик жүктөгөн. Агай үчүн билим — бул жандуу процесс, аны кагаз бетинде гана эмес, адамдар менен чогуу иштөө, аларга түшүндүрүү аркылуу таратуу керек болчу. Ал өзүнүн билимин кагаз бетинде гана эмес, эл арасында колдонууга аракет кылды. Курстарга, айыл мектептерине, окуу борборлоруна барып, мугалимдер менен бетме-бет отуруп, билим алмашканды жакшы көрчү. "Чыныгы илим — элге кызмат кылганда гана тирүү болот" — деген ишеним анын бүткүл эмгегинин өзөгү болгон.
Жаш муундун тагдырын жарыкка алып чыгуу — бул жөн гана кесип эмес, улуу миссия экенин агай дайыма баса белгилечү. Ал мектепти ыйык жай, мугалимди болсо коомдун рухий көтөрүлүшүнүн чыныгы тиреги катары баалаган. Кайсы гана мектепке барбасын, мугалимдер анын көз карашын, колдоосун, акыл-насаатын кубат катары кабыл алышчу. Абдусалом агайдын жүрөгү ар дайым эл менен, жаштар менен, билимге суусаган муун менен бирге болгон.
Алгач биология илимдери боюнча кандидаттык, кийин докторлук диссертацияларын ийгиликтүү жактап, Өзбекстанда биология илиминин өнүгүшүнө чоң салым кошкон. Анын изилдөөлөрү биологиялык билим берүүнүн сапатын жогорулатууга, илимди практикага жакындатууга багытталган. Илимий ишмердиги аркылуу ал жаңы муундагы биологдорду тарбиялап, мектеп жана жогорку окуу жайларындагы биология сабагын модернизациялоодо активдүү роль ойногон. Анын билимге болгон берилгендиги, адамга болгон урматы, илимге болгон ишеними — бүгүнкү күндө да үлгү болчу асыл сапаттардан.
Абдусалом агай 1977-жылдан тарта партиялык тармакта, кийин Сырдарыя мамлекеттик педагогикалык институтунда проректор, эл агартуу мекемелеринде жетекчилик кызматтарда иштеп, миңдеген жаштарга жол көрсөткөн. Кайсы кызматта болбосун — негизги максаты өзгөргөн эмес: билим берүү сапатын жакшыртуу, окутууну жаңылоо, жаш муунга рухий дөөлөттү сиңирүү.
Анын уюштурган тренингдери, семинарлары, айрыкча башталгыч билим берүүдөгү инновациялык усулдар боюнча практикалык сабактары мугалимдер арасында зор кызыгуу жараткан. "Окутууну көңүл менен жеткирүү — баланын келечегин куруу" деген ураанга бекем ишенген инсан.
Абдусалом Жанибеков кыргыз-өзбек достугунун алтын көпүрөсү катары таанылган инсан. Ал 1994–2014-жылдары Сырдарыя облусундагы Кыргыз маданий борборунун төрагасы болуп иштеп, боордош кыргыз жана өзбек элдеринин ортосундагы достук мамилелердин тереңдешине чоң салым кошкон. Ал жетектеген жылдары эки элдин руханий, маданий дүйнөсүн жакындаткан ондогон иш-чаралар уюштурулуп, аймактык жана эл аралык деңгээлде чоң таасир калтырган.
Маданий борбордун ишмердүүлүгү аркылуу кыргыз тили, адабияты, тарыхы, үрп-адаты жана улуттук баалуулуктары кеңири таанытылган. Абдусалом агай — бул процесстин демилгечиси гана эмес, аны чын дилден жүрөгү менен аткарган улуу инсан болгон. Анын жетекчилиги менен ар жыл сайын «Достук» күндөрү, улуттук фольклор кечелери, адабиятка арналган тегерек үстөлдөр өткөрүлүп турган.
Чынгыз Айтматов сыяктуу дүйнөлүк деңгээлдеги ойчул менен эки ирет жолугуп, маектешүү мүмкүнчүлүгүнө ээ болгон Жанибеков ошол жолугушууларды өмүрүндөгү өзгөчө руханий белек катары сактап келген. Айтматов ага улуттук маданият менен тилди сактоонун мааниси тууралуу кеңири кеп салып, кыргыз элинин дүйнөлүк тарыхтагы орду жөнүндө терең ой бөлүшкөн. Бул жолугушуулар Абдусалом агайдын көз карашын мындан да тереңдетип, анын эл үчүн кылган ишине руханий күч берген.
Кыргызстан менен Өзбекстандын ортосундагы бүгүнкү достук мамилелер соода-экономикалык, маданий-гуманитардык, илимий-иликтөө жаатында кеңейип жатат. Ал эми Абдусалом агайдын эмгектери, өзгөчө бүгүнкү күндөгү жаштарга бериле турган тарбиялык мурастар жана билим берүү жаатындагы жаңычылдыктар, ошондой эле, алардын улуттук башаты биздин коомдук турмуштун ажырагыс бөлүгү болуп калат.
Кыргыздын улуу акыны Алыкул Осмонов айткандай:
"Өмүр өтөт... Бирок өтпөйт ыр болуп,
Ырда калсам, эл оозунда жүр болуп.
Элиң үчүн кызмат кылсаң ак дилде —
Өчпөйт экен, өмүр сүрөт нур болуп".
Абдусалом агай дал ушундай ак дил менен элине кызмат кылып, боордош элдердин жүрөгүн жакындаткан улуу инсан. Анын өмүр жолу — улуу муундун баалуулуктарын жаштарга жеткирген, боордоштукка көпүрө болгон чыныгы өрнөк. Агайга бекем ден соолук, узак өмүр, тынч турмуш, дагы көптөгөн жаштарга жол көрсөткөн жарык чырак бойдон кала беришине ак тилектен каалоо айтабыз.
