Айыл чарбасы: өндүрүштүн өсүшү жана дыйкандар үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөр

Коом
Айыл чарбасы: өндүрүштүн өсүшү жана дыйкандар үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөр
copyright icon Кабар
Кабар редакциясы

Акыркы жылдары Кыргызстандын айыл чарба тармагы оң өсүштү көрсөтүүдө: айдоо аянттары кеңейип, дан эгиндеринин түшүмү жогорулап, дыйкандарга мамлекеттик колдоо кеңейүүдө. Быйыл дан өсүмдүктөрүнүн орточо түшүмү гектарына 34 центнерге жетти, ал эми жалпы түшүм 2,5 млн тоннаны түздү, бул мурунку жылга салыштырмалуу 714 миң тоннага көп. Ошол эле учурда тармакта ата мекендик азык-түлүк өндүрүшүн мындан ары өнүктүрүү, айыл чарба продукцияларынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу жана өлкөнүн азык-түлүк коопсуздугун чыңдоо жаатында милдеттери турат.

Суу ресурстары, айыл чарба жана кайра иштетүү өнөр жайы министрлигинен "Кабар" агенттигине өсүмдүк өстүрүүнү өнүктүрүү, дыйкан-фермерлерди колдоо чаралары жана ата мекендик кумшекер өндүрүүнүн келечеги тууралуу айтып беришти.

Ата мекендик азык-түлүк өндүрүшүнүн өсүшү

Ведомствонун маалыматы боюнча, 2026-жылдын январынан августуна чейин ата мекендик өндүрүш картошка, жашылча, сүт жана сүт азыктарына болгон ички суроо-талаптын 100% көрсөткүчүнөн ашты.

Калктын азык-түлүк менен камсыз болушунун негизги көрсөткүчтөрү:

Айыл чарбасы: өндүрүштүн өсүшү жана дыйкандар үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөр

Жашылча, жер-жемиштер жана картошка боюнча эң жогорку көрсөткүчтөргө жетишилди. Мындан тышкары, сүт, сүт азыктары, жумуртка жана нан азыктары менен камсыздоонун өсүшү катталды.

Бирок кант, өсүмдүк майы, мөмө-жемиштердин өндүрүшү азырынча ички суроо-талапты жаба албайт. Бул багыттарды өнүктүрүү өлкөнүн айыл чарбасы үчүн маанилүү милдет бойдон калууда. Айдоо аянттары кеңейип, дан эгиндерин өндүрүү беш жылдык эң жогорку көрсөткүчкө жетти.

Өсүмдүк өстүрүүнү жана багбанчылыкты өнүктүрүү башкармалыгынын башчысы Туратбек Идрисов "Кабар" агенттигине билдиргендей, акыркы жылдары өлкөдө түшүмдүүлүктү жогорулатуу, сертификатталган үрөн өндүрүшүн көбөйтүү жана дыйкандарды жогорку сапаттагы үрөн жана минералдык жер семирткичтер менен камсыз кылуу боюнча чаралар көрүлүп жатат.

Айыл чарбасы: өндүрүштүн өсүшү жана дыйкандар үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөр

Сугат суусун рационалдуу пайдаланууну камсыз кылуу, жеңилдетилген насыяларды берүү, заманбап айыл чарба технологияларын ишке киргизүү жана жер-жемиш, мөмө-жемиш өндүрүшүн өнүктүрүү боюнча иштер алып барылууда. Продукциянын сапатын жакшыртууга жана экспорттук мүмкүнчүлүктөрдү кеңейтүүгө өзгөчө көңүл бурулууда.

Өсүмдүк өстүрүүнү өнүктүрүүнүн бир көрсөткүчү бул жалпы айдоо аянтынын көбөйүшү болууда. Айыл чарба министрлигинин маалыматы боюнча, бул дыйкандардын кайрак жерлерди активдүү колдонушу жана тоют өсүмдүктөрүнүн айдоо аянттарын кеңейтүүсү менен шартталууда.

Акыркы жылдардагы айдоо аянттарынын динамикасы төмөнкүдөй:

Айыл чарбасы: өндүрүштүн өсүшү жана дыйкандар үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөр

2022-жылдан 2026-жылга чейин айдоо аянты 36 миң гектарга көбөйгөн. Дан эгиндерин өндүрүүдө да оң жыйынтыктар байкалууда. Суу ресурстары, айыл чарба жана кайра иштетүү өнөр жайы министрлигинин маалыматына ылайык, 2026-жылы дан өсүмдүктөрүнүн орточо түшүмдүүлүгү гектарына 34 центнерге жеткен. Мурунку эң жогорку көрсөткүч 2022-жылы гектарына 32,3 центнер менен катталган.

Буудайдын түшүмдүүлүгү гектарына 27,7 центнерге, ал эми арпанын түшүмдүүлүгү 24,7 центнерге жеткен. Министрликтин маалыматы боюнча, эки көрсөткүч тең акыркы беш жылдагы эң жогорку көрсөткүч болгон.

Дан өсүмдүктөрүнүн жалпы өндүрүшү 2,5 млн тоннага жетти, бул мурунку жылга салыштырмалуу 714 миң тоннага көп.

Дан өсүмдүктөрүнүн түшүмүнүн көбөйүшү ички рынокту камсыз кылуу жана кайра иштетүү өнөр жайын өнүктүрүү үчүн кошумча мүмкүнчүлүктөрдү түзөт. Бул темпти сактоо үчүн жогорку сапаттагы үрөндөргө, жер семирткичтерге, айыл чарба техникасына жана сугат суусуна жеткиликтүүлүгү зарыл.

Дыйкандар үчүн жеңилдетилген насыялар, техника жана күйүүчү май

Айыл чарбасынын натыйжалуулугун жогорулатуу үчүн мамлекет өндүрүүчүлөр үчүн жеңилдетилген каржылоо механизмдерин жана финансылык колдоо көрсөтөт. "Айыл чарбасын каржылоо - 14" долбоорунун алкагында дыйкандар жазгы жана күзгү талаа жумуштары үчүн үч жылга чейин жылдык 6% менен насыя ала алышат.

Жылдык 3% менен насыялар жогорку сапаттагы үрөн өндүрүүчүлөр үчүн берилет. Бул максатта 100 млн сом бөлүнгөн.

Айыл чарба өндүрүүчүлөрү ошондой эле жети жылга чейин жылдык 6% менен техникаларды лизингге ала алышат. Министрликтин маалыматы боюнча, 2011-жылдан бери дыйкандарга ушундай жол менен болжол менен 12 миң атайын техника берилген.

Дагы бир колдоо чарасы - дизелдик отунду литрине 96 сомдон арзандатылган баада берүү. 2026-жылы 7 млн литр бөлүнүп, анын ичинен июль айына чейин 4 млн литрден ашыгы айыл чарба өндүрүүчүлөрүнө жеткирилген.

Өсүмдүк өстүрүүдө буудай, арпа, картошка, пияз жана кант кызылчасы сыяктуу социалдык жактан маанилүү өсүмдүктөрдү өстүрүүгө артыкчылык берилет. Мындан тышкары, май чыгарылчу өсүмдүктөрдүн аянтын кеңейтүү мүмкүнчүлүгү каралууда, бул ата мекендик өсүмдүк майын өндүрүүнү өнүктүрүүгө салым кошо алат.

Бул чаралардын натыйжалуулугу көбүнчө дыйкандар берилген ресурстарды канчалык ийгиликтүү колдонуп, түшүмдүүлүктү жогорулатып, өз продукцияларын ыңгайлуу шарттарда сата ала тургандыгынан көз каранды.

Кант өнөр жайы: өндүрүш потенциалы

Кумшекер өндүрүү өзгөчө көңүл бурууну талап кылган негизги тармак бойдон калууда. Олуттуу өндүрүш потенциалына карабастан, тармак чыгымдардын өсүшүнө жана кант кызылчасынын аянттарынын азайышына туш болууда.

“Кабар” агенттигине Кыргызстандын Агроөнөр жай комплекси ассоциациясынын “Кумшекер” кластеринин башчысы Алмаз Алтыбаев маалымдагандай, өлкөдө эки кант заводу бар: "Кайыңды-Кант" ААК жана "Кошой" ААК. Булар республикада кумшекерди өндүргөн жалгыз өндүрүүчүлөр болуп саналат .

Айыл чарбасы: өндүрүштүн өсүшү жана дыйкандар үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөр

Бул заводдордун жалпы кубаттуулугу күнүнө болжол менен 7 тонна кант кызылчасын түзөт. “Кайыңды-Кант” болжол менен 3800–4000 тоннаны, ал эми “Кошой” болжол менен 3000 тоннаны иштетет.

Бул тармактын жогорку көрсөткүчтөрү 2024-2025-жылдары байкалды. Анда заводдор болжол менен 1 млн тонна кант кызылчасын алып, 123,5 миң тонна кумшекер өндүрүшкөн. “Кайыңды-Кант” болжол менен 500–600 миң тонна чийки затты кайра иштетип, андан 70 миң тоннадан ашык кумшекер алынган.

Алтыбаевдин айтымында, бул мезгилде ата мекендик өндүрүш жылына болжол менен 120 миң тоннаны түзгөн ички суроо-талапты дээрлик толугу менен жапкан.

Кийинки жылдары тармак өндүрүш чыгымдарынын өсүшүнө жана кумшекердин баасынын төмөндөшүнө туш болду. Ушул жагдайда дыйкандар кант кызылчасынын аянттарын кыскарта башташкан.

Алтыбаев белгилегендей, 2026-жылы айдоо аянты 10 600 гектарды түзүп, күтүлүп жаткан түшүм көлөмү болжол менен 644 миң тонна болууда. Мындан болжол менен 80 миң тонна кумшекер өндүрүлөт.

Кыргызстандын ички рынокту өзүнүн кумшекери менен камсыз кылуу мүмкүнчүлүгү кант кызылчасынын түшүмдүүлүгүнө, келип түшкөн чийки заттын көлөмүнө жана заводдун кубаттуулугуна жараша болот.

Айыл чарбасын өнүктүрүү келечеги

Акыркы жылдары Кыргызстандын айыл чарбасы бир катар тармактарда оң динамиканы көрсөтүүдө. Айдоо аянттары кеңейип, дан эгиндеринин түшүмдүүлүгү жогорулап, дыйкандарды колдоо чаралары кеңейтилүүдө. 2026-жылы дан өсүмдүктөрүнүн өндүрүшү 2,5 млн тоннага жетти, бул мурунку жылга салыштырмалуу 714 миң тоннага көп.

Кумшекер өндүрүү тармагына келсек, өндүрүштүк кубаттуулуктар жана заманбап технологиялар гана туруктуу өсүштү камсыз кылуу үчүн жетишсиз. Мында продукциянын баасы, ресурстардын жеткиликтүүлүгү, өндүрүү жана дыйкандардын экономикалык кызыкчылыктары да маанилүү ролду ойнойт.

Айыл чарба тармагын мындан ары өнүктүрүү айыл чарба өндүрүүчүлөрүн ар тараптуу колдоого, жерди жана сууну пайдалануунун натыйжалуулугун жогорулатууга, кайра иштетүүнү кеңейтүүгө жана ата мекендик азык-түлүк өндүрүшүн күчөтүүгө көз каранды. Бул өлкөнүн азык-түлүк коопсуздугун чыңдайт жана Кыргызстандын айыл чарба продукцияларынын ички жана тышкы рыноктордогу потенциалын кеңейтет.