Кыргызстанда керектөө бааларынын өсүшүн эске алуу менен эмгек акыны индексациялоо механизми мыйзам менен бекитилди. Эми мамлекеттик эмес сектордогу иш берүүчүлөр товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн кымбатташына жараша айлык акыны кайра кароо тартибин караштырышы керек. Ошол эле учурда мыйзамда эмгек акыны жогорулатуунун бирдиктүү пайызы жана индексациялоонун милдеттүү мезгилдүүлүгү белгиленген эмес. Бюджеттик уюмдар үчүн өзүнчө тартип каралган. Жаңы норма иш жүзүндө кандай колдонулат, кимдер кирешесинин көбөйүшүнө үмүт арта алат жана индексация баалардын дагы өсүшүнө алып келбейби? Бул суроолорго "Кабар" агенттиги жооп издеди.
Жаңы мыйзам эмнени карайт?
2026-жылдын 6-ноябрында Кыргыз Республикасынын "Кыргыз Республикасынын Эмгек кодексине өзгөртүү киргизүү жөнүндө" №152 мыйзамы кабыл алынган. Документ менен Эмгек кодексинин 91-беренеси 9-бөлүк менен толукталды. Ага ылайык, товарларга жана кызмат көрсөтүүлөргө керектөө бааларынын өсүшүнө байланыштуу эмгек акыны индексациялоо аркылуу кызматкерлердин эмгек акысынын реалдуу мазмунун жогорулатуу камсыздалышы керек.
Эмгек, социалдык камсыздоо жана миграция министрлигинин башкармалыгынын башчысы Бермет Карабаева киргизилген өзгөртүүлөр эмгек мыйзамдарында эмгек акынын реалдуу мазмунун сактоо механизмин бекемдей турганын түшүндүрдү.
"Республикалык жана жергиликтүү бюджеттерден каржыланган уюмдарды кошпогондо, эмгек акыны индексациялоо тартиби жамааттык келишимдер, макулдашуулар же уюмдун жергиликтүү ченемдик актылары менен аныкталат", – деди ал.
Карабаева түшүндүргөндөй, баалар өссө, иш берүүчү эмгек акыны ошол өзгөрүүлөрдү эске алуу менен кайра кароого мүмкүндүк берген механизмди караштырышы керек. Бул кирешенин сатып алуу жөндөмүн коргоого багытталган. Анткени айлык өзгөрбөй, азык-түлүк, күйүүчү май, коммуналдык кызматтар жана башка товарлар менен кызмат көрсөтүүлөр кымбаттаса, адам мурдагыдай көлөмдөгү товарларды сатып ала албай калат.
"Мисалы, кызматкер айына 30 миң сом алат дейли. Бирок анын күнүмдүк керектөө себетинин баасы жогоруласа, мурдагы суммага мурдагыдай көлөмдөгү товарларды сатып алуу мүмкүн болбой калат. Индексация ушул айырманы жарым-жартылай компенсациялоого багытталган. Бирок жаңы мыйзам баалар ар бир өзгөргөн сайын айлык акы автоматтык түрдө көтөрүлөт дегенди билдирбейт. Анда индексациялоо принциби бекитилип, аны жүргүзүүнүн конкреттүү эрежелери өзүнчө аныкталышы керек", - деди ал.
Өзгөртүүлөр кимдерге тиешелүү?
Жаңы норма бюджеттик жана мамлекеттик эмес уюмдарда эмгек акыны индексациялоо тартибин айырмалайт.
Республикалык жана жергиликтүү бюджеттерден каржыланган мекемелерге өзгөртүүлөрдө каралган механизм колдонулбайт. Эмгек министрлигинен түшүндүрүшкөндөй, бюджеттик чөйрөдөгү кызматкерлердин айлык акысын жогорулатуу мыйзамдардын жана башка ченемдик укуктук актылардын негизинде борборлоштурулган тартипте жөнгө салынат.
Ал эми башка уюмдарда, анын ичинде жеке компанияларда индексациялоо тартиби жамааттык келишимдер, макулдашуулар же ички ченемдик актылар менен аныкталат.
Экономист Илимбек Абдиевдин баамында, Кыргызстандын ички дүң продукциясынын 70-80 пайызына жакыны мамлекеттик эмес секторго туура келгендиктен, жаңы эрежелер экономиканын олуттуу бөлүгүнө тиешелүү.
"Киргизилген өзгөртүүлөр инфляциянын шартында эмгек акынын реалдуу мазмунун жогорулатууну камсыз кылуу үчүн иш берүүчүлөрдүн укуктук негизин бекемдейт", — деп эсептейт эксперт.
Демек, жаңы өзгөртүү биринчи кезекте жеке ишканалардын жана мамлекеттик бюджеттен каржыланбаган уюмдардын кызматкерлерине тиешелүү. Бирок бул алардын баары дароо кошумча акы алат дегенди билдирбейт. Көп нерсе иш берүүчү тиешелүү документтерде кандай шарттарды бекиткенине жараша болот.
Индексациянын өлчөмүн ким жана кантип аныктайт?
Кызматкерлерди кызыктырган негизги суроолордун бири – айлык акы канча пайызга жогорулашы мүмкүн? Кабыл алынган мыйзамда эмгек акыны жогорулатуунун бирдиктүү пайызы белгиленген эмес. Ошондой эле иш берүүчүлөр индексацияны канчалык тез-тез жүргүзүшү керектиги аныкталган эмес.
Бермет Карабаеванын айтымында, уюмдар индексациялоонун шарттарын аныктоодо керектөө бааларынын өсүшүнүн расмий көрсөткүчтөрүнө таяна алышат.
"Керектөө товарларына жана кызмат көрсөтүүлөрүнө баалардын индексинин өсүү пайызын мамлекеттик статистика органдары эсептейт. Улуттук статистика комитети тиешелүү көрсөткүчтөрдү ай сайын же квартал сайын өзүнүн сайтына жарыялап турат", — деп түшүндүрдү Карабаева.
Анын айтымында, бул маалыматтар индексациялоо механизмин иштеп чыгууда багыт катары колдонулушу мүмкүн.
"Мисалы, жамааттык келишимде баалардын өсүшүнүн кайсы деңгээлинде эмгек акы кайра каралары, бул кайсы мөөнөттөрдө жүргүзүлөрү жана жогорулатуунун өлчөмү кайсы формула боюнча эсептелери алдын ала жазылышы мүмкүн.
Башкача айтканда, иш берүүчү менен кызматкерлердин өкүлдөрү конкреттүү шарттарды макулдашып алышат. Бир уюмда индексация жылына бир жолу каралса, экинчисинде башка мезгилдүүлүк белгилениши мүмкүн. Мунун баары тараптардын макулдашуусуна жана бекитилген эрежелерге жараша болот", — деди ал.
Эмгек министрлигинин өкүлү белгилегендей, Эмгек кодексинде мындай норманын болушу конкреттүү кызматкер канча өлчөмдө кошумча акы аларын билдирбейт. Ал үчүн кызматкер иштеген уюмда кандай тартип колдонуларын билүү зарыл.
Индексация кызматкерлер үчүн эмне себептен маанилүү?
Кыргызстандын Кесиптик бирликтер федерациясы "Кабар" агенттигине №152 мыйзамдын кабыл алынышын колдой турганын жана аны эмгек акынын кунсузданышынан кызматкерлерди коргоодогу маанилүү кадам деп эсептей турганын билдирди.
Федерация белгилегендей, көпчүлүк жарандар үчүн айлык акы негизги киреше булагы болуп саналат. Андыктан анын сатып алуу жөндөмү үй-бүлөлөрдүн бакубаттуулугуна түздөн-түз таасир этет. Эгер баалар өсүп, киреше мурдагы деңгээлде калса, кызматкерлердин материалдык абалы акырындап начарлайт.
Кесиптик бирликтердин пикиринде, индексацияны Эмгек кодексине киргизүү кызматкерлердин кызыкчылыктарын коргоо үчүн кошумча укуктук негиз түзөт. Тактап айтканда, жамааттык келишимдер жана макулдашуулар эми иш берүүчүлөр менен эмгек акыны кайра кароо боюнча сүйлөшүүлөрдү жүргүзүүнүн куралы боло алат.
Ошол эле учурда Федерация мыйзамдын кабыл алынышы биринчи гана этап экенин белгилейт. Индексация кагаз жүзүндөгү норма бойдон калбастан, реалдуу кирешелерди сактоого жардам бериши маанилүү. Бул үчүн эмгек акыны жогорулатуунун конкреттүү мөөнөттөрүн, шарттарын жана эсептөө тартибин жазуу зарыл.
Кесиптик бирлик уюмдары мындай жоболорду жамааттык келишимдерге киргизүүгө, иш берүүчүлөр менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзүүгө жана эмгек укуктарынын сакталышын көзөмөлдөөгө көңүл бурууну көздөшөт.
Федерация бюджеттик чөйрөнүн кызматкерлерине да өзүнчө көңүл бурат. Алар үчүн индексациялоонун башка тартиби каралгандыктан, кесиптик бирликтер эмгекке татыктуу акы төлөө маселеси боюнча мамлекеттик органдар менен кызматташууну улантуу зарыл деп эсептешет.
Индексация баалардын өсүшүнө алып келиши мүмкүнбү?
Индексациянын экинчи жагы да бар. Кызматкерлер үчүн айлыктын жогорулашы сатып алуу жөндөмүн сактоо мүмкүнчүлүгүн берсе, бизнес үчүн бул кошумча чыгымдарды билдирет.
Экономист Илимбек Абдиев эмгек акы фондунун көбөйүшү товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн өздүк наркына таасир этиши мүмкүн экенине көңүл бурат.
"Эмгек акыны индексациялоонун эки түрдүү таасири бар: калктын керектөө суроо-талабынын өсүшү жана жеке сектордун чыгымдарынын көбөйүшү", — деп түшүндүрдү ал.
Анын айтымында, эгер айлык акыга кеткен чыгымдар көбөйсө, ишканалар аны өз продукциясынын же кызмат көрсөтүүлөрүнүн баасын жогорулатуу аркылуу компенсациялоого аракет кылышы мүмкүн. Мындай учурда калктын кирешесинин кошумча өсүшү баалардын кайра кымбатташы менен жарым-жартылай жокко чыгышы ыктымал.
Эксперт белгилегендей, бул кирешелүүлүгү жана каржылык мүмкүнчүлүктөрү чектелүү чакан ишканалар үчүн өзгөчө сезимтал болушу мүмкүн. Ошондуктан индексациянын зарылдыгы менен катар анын өлчөмүн, мезгилдүүлүгүн жана экономикалык негиздүүлүгүн да эске алуу маанилүү.
Абдиев жаңы норманын формалдуу аткарылышы мүмкүн экенин да эскертет. Эгер механизм так жазылбаса, иш берүүчүлөр айлык акыны минималдуу өлчөмдө гана жогорулатуу менен чектелиши же эмгек акыга кеткен чыгымдарды кыскартуунун жолдорун издеши мүмкүн.
Ошол эле учурда мыйзамда индексациянын белгиленген пайызы каралган эмес. Бул анын шарттары керектөө бааларынын өзгөрүшүн да, конкреттүү уюмдун мүмкүнчүлүктөрүн да эске алышы керек дегенди билдирет.
Кыргызстанда баалар эмне үчүн тышкы рынокторго көз каранды?
Илимбек Абдиевдин пикиринде, Кыргызстанда индексация маселеси ички рыноктун күйүүчү майга, азык-түлүккө жана чийки затка болгон импорттук көз карандылыгынан улам өзгөчө актуалдуу.
"Республиканын тышкы импортко көз карандылыгынан улам баалар сырттан импорттолуп жатат", — деди экономист.
Ал баалардын өсүшүнө таасир эткен факторлордун бири катары мунайзаттарын жеткирүүнү атады. Эксперттин баамында, Кыргызстан бензин менен дизель майынын болжол менен 90 пайызын Россиядан алат. Ошондуктан күйүүчү майдын баасынын өзгөрүшү айдоочулардын чыгымдарына гана эмес, транспорттук логистикага жана анын натыйжасында товарлардын наркына да таасир этет.
Ички бааларга дан, өсүмдүк майы жана кант рынокторундагы кырдаал, экспорттук чектөөлөр жана жеткирүүчү өлкөлөр менен соода жүргүзүүнүн шарттарынын өзгөрүшү да таасир этет.
Эксперттин айтымында, экономикалык өсүштүн шартында керектөө активдүүлүгүнүн жогору болушу да кошумча басым жаратат. Эгер суроо-талап сунуштан тез өссө, бул дагы товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн кымбатташына алып келиши мүмкүн.
Абдиев келтирген маалыматтарга ылайык, 2026-жылдын октябрь айында Кыргызстанда жылдык инфляция 10,8 пайызды түзгөн. Сентябрда бул көрсөткүч 12,2 пайызга жеткен. Эксперт баалардын өзгөрүшүнө тышкы шарттар менен катар ички суроо-талап да таасир этерин белгилейт.
Демек, индексация кызматкерлерге жашоо наркынын өзгөрүшүнө ыңгайлашууга жардам бериши мүмкүн, бирок инфляцияны ооздуктоо чараларын алмаштыра албайт. Туруктуу натыйжага жетүү үчүн кирешелерди жогорулатуу менен катар өндүрүштү өнүктүрүүгө, товарлардын сунушун кеңейтүүгө жана импортко көз карандылыкты азайтууга шарт түзүү маанилүү.
Эми иш берүүчүлөр эмне кылышы керек?
Мыйзам күчүнө киргенден кийин жаңы норма колдонулуучу уюмдар индексациялоонун тартибин аныктап, аны жамааттык келишимдерде, макулдашууларда же жергиликтүү ченемдик актыларда бекитиши керек.
Механизмди иштеп чыгууда иш берүүчүлөр менен кызматкерлердин өкүлдөрү бир нече негизги маселени макулдашуусу зарыл:
- керектөө баалары канча пайызга өскөндө индексация жүргүзүлөт;
- эмгек акы канчалык тез-тез кайра каралат;
- жогорулатуунун өлчөмү кайсы формула боюнча эсептелет;
- механизм кызматкерлердин кайсы категорияларына жайылтылат;
- индексация кайсы мөөнөттөрдө жүргүзүлөт.
Кесиптик бирликтердин пикиринде, бул процессте кызматкерлердин өкүлдөрүнүн катышуусун камсыз кылуу зарыл. Бул индексациянын шарттары алардын кызыкчылыктарын эске алышына өбөлгө түзөт. Ал эми иш берүүчүлөр уюмдардын каржылык мүмкүнчүлүктөрүн эске алып, иш жүзүндө аткарууга боло турган механизмдерди караштырышы керек.
Жыйынтыгында кызматкерлер үчүн эмне өзгөрөт?
№152 мыйзам керектөө бааларынын өсүшүн эске алуу менен эмгек акыны индексациялоо механизмин Эмгек кодексинде бекитет. Бул жарандардын кирешелеринин сатып алуу жөндөмүн сактоого багытталган маанилүү кадам жана баалардын инфляциялык өсүшүн компенсациялоо маселесин эмгек мамилелеринде эске алууга кошумча кепилдик түзөт.
Мамлекеттик эмес сектордун кызматкерлери үчүн иш берүүчүлөр менен индексациянын шарттарын талкуулоого жана аларды жамааттык келишимдерде же уюмдардын ички документтеринде бекитүүгө укуктук негиз пайда болот. Бюджеттик чөйрөдө бул процесс өзүнчө, борборлоштурулган тартипте жөнгө салынат.
Ошентип, жаңы мыйзам эмгек акыны баалардын өзгөрүшүнө жараша кайра кароого системалуу мамиле жасоого мүмкүнчүлүк түзөт. Эми иш берүүчүлөр менен кызматкерлердин өкүлдөрү каралган механизмдерди пайдаланып, эки тараптын тең кызыкчылыктарын эске алган түшүнүктүү индексация шарттарын иштеп чыгышы керек.
№152 мыйзам расмий жарыяланган күндөн тартып 10 күн өткөндөн кийин күчүнө кирет. Анын колдонулушу кызматкерлердин реалдуу кирешелерин сактоо маселесин эмгек мыйзамдарында бекемдөөгө жана алардын сатып алуу жөндөмүн коргоо механизмдерин мындан ары өркүндөтүүгө негиз түзөт.
жазган Бурулча Аблабекова
которгон Аида Тургунбек кызы
