Кыргызстан – Тянь-Шань тоо кыркалары аймагынын 94%ын ээлеген уникалдуу тоолуу өлкө. Бул табигый потенциалды жогорку сапаттагы туристтик продуктуга айландыруу үчүн эң мыкты дүйнөлүк тажрыйбаларды өздөштүрүү зарыл. АКШга болгон иш сапарынын алкагында президент Садыр Жапаров Юта штатына барып, Deer Valley тоо-лыжа курортунун ири масштабдуу кеңейтүү долбоорун көрүп, Солт-Лейк-Ситинин жанындагы Олимпиада паркын кыдырды. Эки жерде тең төрт мезгил бою тоолуу аймактарды комплекстүү өнүктүрүү жана олимпиадалык мурастарды натыйжалуу пайдалануу боюнча дүйнөлүк тажрыйбаларды изилдөө, бул ыкмаларды Кыргызстанда колдонуу максатында өзгөчө көңүл бурулду. АКШга болгон сапар мамлекет башчысынын туризм кластерлеринин ийгиликтүү моделдерин изилдөө боюнча системалуу ишинин бир бөлүгү болуп калды.
Буга чейин, 2025-жылдын январь айында Садыр Жапаров Ташкент облусундагы заманбап “Амирсой” тоо-лыжа курортуна жана Алтайдагы “Манжерок” курортуна барып, өнөктөштөрүнүн заманбап лыжа курортторун түзүүдөгү тажрыйбасы менен таанышкан. Анда президент Кыргызстан бул тажрыйбаны колдонуп, өлкөнүн жети облусунда тең ушул сыяктуу объекттерди куруу керектигин баса белгилеген.
Юта штатындагы Deer Valley курорту – бул легендарлуу кышкы эс алуу борбору, SKI журналы жана абройлуу World Ski Awards тарабынан АКШдагы эң мыкты лыжа курортторунун арасында дайыма биринчи орунда турат.
Ал өзүнүн тейлөө концепциясы, идеалдуу трассалары жана эң жогорку тейлөө стандарттары менен белгилүү.
Мамлекет башчысына Deer Valley курортунун кеңейтүү концепциясы сунушталды, ал заманбап мейманкана, турак жай, спорт жана туризм инфраструктурасы бар курорттук кластерди түзүүнү караштырат. Комплекстүү пландаштырууга, алдыңкы мейманкана бренддерин жана жеке инвестицияларды тартууга, ошондой эле сууну натыйжалуу пайдаланууга жана табигый ландшафтты сактоого өзгөчө көңүл бурулган.
“Кыргызстандын туризм тармагында чоң амбициялары бар. Биздин милдет - жөн гана айрым лыжа базаларын эмес, алардын айланасында бүтүндөй аймактар өнүгүп, заманбап мейманканалар, ресторандар, тейлөө чөйрөсү, жаңы жумуш орундары жана инвестициялар пайда боло турган дүйнөлүк деңгээлдеги курортторду түзүү. Алар жыл бою биздин жарандарыбыз үчүн да, дүйнөнүн булуң-бурчунан келген коноктор үчүн да жагымдуу болушу керек”, - деп белгиледи президент.
Мамлекет башчысы мындай долбоорлордун алгачкыларынын бири Ысык-Көл облусунда курулуп жаткан “Ала-Тоо Резорт” жыл бою иштеген тоо кластери болорун айтты.
“Биз туура багытты тандаганыбызга дагы бир жолу ынандым. “Ала-Тоо Резорт” дүйнөлүк маанидеги курортко жана жалпы Ысык-Көлдүн өнүгүүсүнүн негизги кыймылдаткычтарынын бирине айланышы керек. Бирок биз башынан эле бардыгын: башкы пландаштыруудан жана архитектурадан тартып, суу, энергетика, транспорт маселелерин чечүүгө, калдыктарды башкарууга жана жаратылышты сактоого чейин дүйнөлүк деңгээлде жасашыбыз зарыл. Бизге берилген байлыкка аяр мамиле жасап, уникалдуу жерлерибизде башаламан курулушка жол бербешибиз керек”, - деп белгиледи Садыр Жапаров.
Сапардын жүрүшүндө Садыр Жапаров ошондой эле Солт-Лейк-Ситинин жанындагы Олимпиадалык паркта болуп, ал жерде 2034-жылы өтө турган кышкы Олимпиада оюндарын уюштуруу комитетинин төрагасы Фрейзер Баллок менен жолугушту. ПРезидент олимпиадалык мурасты натыйжалуу башкарууга негизги кызыгуусун билдирди, анткени 2002-жылкы Олимпиада оюндары үчүн курулган инфраструктура дагы эле спортчуларды машыктыруу, мелдештерди өткөрүү жана массалык спорттук туризмди өнүктүрүү үчүн активдүү колдонулуп келет.
Садыр Жапаров заманбап спорттук инфраструктураны гана өнүктүрбөстөн, кышкы спорт түрлөрү менен мүмкүн болушунча көп балдар жана жаштар машыга турган шарттарды түзүү керектигин, 2034-жылы өтө турган кышкы Олимпиадага кыргызстандык спортчуларды даярдоону азыртадан кеңейтүү, өлкө үчүн жаңы болгон кышкы олимпиадалык спорт түрлөрүн өздөштүрүү жана 2034-жылы Кыргызстан Олимпиада оюндарында улуттук курама команданын кыйла кеңири курамы менен катыша тургандай шарттарды түзүү милдетин койду.
Юта штатынын тажрыйбасы тоолуу рельефи катаал жана океандын ири борборлорунан алыс жайгашкан аймак өзүнүн табигый өзгөчөлүктөрүн миллиарддаган долларлык экономикалык кыймылдаткычка айландыра алгандыгынын дүйнөдөгү эң ийгиликтүү мисалдарынын бири. Эксперттер Кыргызстан Ютадан стратегиялык башкаруу жана инвестициялык моделди пайдалануу зарылдыгын белгилешүүдө. "Кабар" агенттигине берген маегинде экономист Кубан Чороев Юта штатындагы кайсы башкаруу чечимдери жана экономикалык механизмдер Кыргызстандын туризм тармагын өнүктүрүүнүн негизин түзө аларын талдап чыкты.
"Биринчиден, Deer Valley модели өзү мейманкана, турак жай, спорт жана туризм инфраструктурасы бар, тоолуу аймакка интеграцияланган пландаштыруу, алдыңкы мейманкана бренддерин жана жеке инвестицияларды тартуу, сууну жана жаратылыш ресурстарын рационалдуу пайдалануу менен бардык мезгилге ылайыктуу курорттук кластер катары иштелип чыгууда. Юта штатындагы тоо курорту жыл бою иштеген бүтүндөй экономикалык экосистема.
Экинчиден, массалык жагымдуулукка караганда сапатка басым жасоо маанилүү. Deer Valley тоо этектериндеги коноктордун санын атайылап чектеп, ондогон жылдар бою премиум курорт катары статусун сактап келген. Бул Кыргызстан үчүн туура ыкма: биз тоолорубузду ашыкча курулуштар аркылуу толтуруу менен эмес, жогорку баалар жана сапаттуу кызматтарга басым жасашыбыз керек.
Үчүнчүдөн, каржылоо механизми: мамлекет шарттарды түзөт — жолдор, энергетика, аэропорттор, укуктук кепилдиктер, ал эми жеке капитал эл аралык бренддер мейманканаларды, асма жолдорду курат. Deer Valley тажрыйбасы “Ала-Тоо Резорт” курортунун долбоору үчүн колдонулганы маанилүү. Ал башынан эле ушул стандарттарга ылайык иштелип чыгышы керек: бирдиктүү башкы план, экологиялык стандарттар жана негизги инвесторлорду камтуу каралышы маанилүү", - деп белгиледи Кубан Чороев.
Мындан тышкары, эксперт бул жерде жөн гана курортту кайталап көчүрүү эмес, тескерисинче, глобалдык башкаруу тажрыйбасын колдонууга көңүл буруу зарылдыгын айтты.
"Биринчиден, кар жана рельеф. Кыргызстан тоо туризми үчүн дүйнөдөгү эң мыкты жерлердин бири: Каракол, Жыргалаң, Суусамыр - бул жерлердин аттары Европа жана Азиядагы туристтерге тааныш болуп калды.
Экинчиден, эл көп эмес. Альп тоолорунда лыжачылар 30-40 мүнөт кезекте турушат; бизде болсо таза карда күнү бою лыжа тебүүгө болот. Массалык туризм доорунда бул жогорку жана премиум сегменттин негизги аргементинена айланып баратат.
Үчүнчүдөн, баасы жана жеткиликтүүлүгү. Жатакана жана тамак-аш Куршевель же Аспенге караганда бир нече эсе арзан. Мындан тышкары, ондогон өлкөлөргө визасыз режим жана Индия, Кытай жана Жакынкы Чыгыш сыяктуу ири рыноктордон 4-6 сааттык учак менен келүүгө болот.
Төртүнчү негизги айырмачылык - дүйнөнүн башка эч бир жеринде лыжачы эртең менен 3000 метр бийиктикте лыжа тээп, эч качан тоңбогон бийик тоолуу көл болгон Ысык-Көлдү караган боз үйдө тамактанып, кечинде ысык термалдык сууларга түшө албайт. Көчмөн маданият: боз үйлөр, кымыз, улуттук ашкана, бүркүттөр менен аңчылык кылуу, капчыгайлар аркылуу ат менен сейилдөө. Мунун баары туристтер стандарттуу мейманканага караганда көбүрөөк төлөөгө даяр болгон кайталангыс тажрыйба десек болот. Куршевелдин коногу тейлөө алат; Кыргызстандын коногу тейлөө жана үч миң жылдык көчмөн цивилизациясы менен таанышат", - дейт Кубан Чороев.
Ошондуктан Deer Valley деңгээлиндеги инфраструктура жана Тянь-Шандын уникалдуу жаратылышы жана маданиятынын айкалышы Кыргызстанды дүйнөлүк кышкы туризм картасындагы өзүнчө брендге айландыра алат.
Ошол эле учурда Кубан Чороев белгилегендей, Юта штатынын кышкы туризм тармагы мамлекетке жыл сайын миллиарддаган доллар киреше алып келет жана он миңдеген жумуш орундары менен камсыз кылат. Тоолор өлкөнүн аймагынын болжол менен 90% ээлеген Кыргызстан үчүн бул экономиканы диверсификациялоо, анын реэкспортко, алтын казууга жана акча которууларга көз карандылыгын азайтуу мүмкүнчүлүгүн билдирет.
"Эгерде туризм өлкөнүн ИДПсындагы үлүшүн жок дегенде 8-10%га чейин көтөрсө болот, ал кийинки он жылдыкта негизги өсүү кыймылдаткычтарынын бирине айланат. Эң негизгиси - ырааттуулук: башкы пландаштыруу, инвесторлорду коргоо жана келечек муундар үчүн анын таза сулуулугун сактоо менен бирге Кыргызстандын жаратылыш байлыгын акчага айландыруу үчүн катуу экологиялык стандарттар зарыл", - деп баса белгиледи эксперт.
Туризм боюнча эксперт Азамат Жаманкулов да ушундай көз карашта. Ал президенттин төрт мезгилге ылайыктуу кластерлерди өнүктүрүү демилгеси кышкы туризмге, спортко жана бүтүндөй эс алуу индустриясына күчтүү түрткү берет деп эсептейт.
“Биз долбоордун каржылык, башкаруу жана экологиялык аспектилерин кылдат талдап чыгышыбыз керек. Биринчи кезекте, Юта штатындагы инвестициялардын булактарын жана шарттарын кылдаттык менен карап чыгуу өтө маанилүү. Мен президент жана анын командасы бул механизмдерди карап чыгат деп ишенем. Андан тышкары, объектилердин экологиялык туруктуулугун камсыз кылуу абдан маанилүү: аянтчаны башкарууну, калдыктарды жок кылуу системаларын туура уюштуруу жана табигый ландшафтты сактоо да маанилүү”, - деп белгилейт Жаманкулов.
Мындан тышкары, ал кышкы туризм популярдуу багыт экенин айтат.
"Бул жердеги жабдуулар, жатакана, атайын жабдуулар жана тамак-аш стандарттуу эс алуу форматтарына караганда бир топ кымбат. Кыргызстан - толук кандуу, карлуу кышкы тоолуу өлкө, андыктан президенттин кышкы эс алууну өнүктүрүүгө көңүл буруусу толугу менен логикалуу жана негиздүү. Заманбап инфраструктураны түзүү, жок дегенде, спортчуларыбыздын кышкы Олимпиада оюндарына даярдыгын сапаттык жактан жакшыртууга мүмкүндүк берет. Кыргызстан Олимпиада оюндарын, ири эл аралык мелдештерди өткөрүү мүмкүнчүлүгүнө ээ. Бул өлкөнүн эл аралык имиджин, спортчулардын даярдык деңгээлин жана спорт индустриясын өнүктүрүүгө түздөн-түз таасирин тийгизет", - деди ал.
Юта штатынын тажрыйбасынын практикалык колдонулушун Ысык-Көл аймагындагы "Ала-Тоо Резорт” кдастеринин ишке ашырылышында көрүүгө болот. Учурда курулуш иштери активдүү жүрүп жатат. Курулуш толугу менен аяктагандан кийин, Жыргалаң, Ак-Булак жана Боз-Учук курортторун бириктирген лыжа трассаларынын жалпы узундугу болжол менен 250 километрди түзөт. Курорт жыл бою иштеп, кышкы спортту гана эмес, жайкы туризмди, экотуризмди жана активдүү эс алууну да өнүктүрөт. "Ала-Тоо" курорту жылына 4 миллионго чейин туристти кабыл алып, болжол менен 7 миңдей жаңы жумуш орундарын түзүп, Борбор Азиядагы эң ири тоо туризми кластерлеринин бирине айланат деп күтүлүүдө.
2026-жылдын аягына чейин Жыргалаңдагы курулуштун биринчи этабынын алкагында төмөнкүлөрдү ишке киргизүү пландаштырылууда:
- 6 заманбап асма жол;
- 46 километр узундуктагы лыжа трассаларынын биринчи этабы;
- коммуналдык инфраструктура;
- ички жолдор;
- мейманкананын жана туристтер үчүн тейлөө жайларынын бир бөлүгү;
- коммуналдык жана техникалык жайлар;
- суу менен камсыздоо, канализация жана электр энергиясын кошо алганда, негизги коммуналдык кызматтар.
Долбоор президент Садыр Жапаровдун демилгеси менен ишке ашырылып жатат жана өкмөттүн туруктуу көзөмөлүндө. Жыргалаңдагы биринчи фазанын аякташы 2026-жылдын декабрына пландаштырылган.
